
کاتژمێر رێک سێی بەرەبەیانە، لە کاتێکدا جیهان لە قووڵترین بێدەنگیدایە، چاوەکانت لەناکاو دەکرێنەوە و لێدانی دڵت خێراتر لێدەدات. زۆر کەس ئەم دۆخە وەک رووداوێکی تەمومژاوی یان تەنها بێخەوییەکی کاتی دەبینن، بەڵام بۆ پزیشکان و زانایانی خەو، ئەمە هاوارێکی ژیریی جەستەیە لە ژێر گوشاردا.
هەموو رۆژ بەئاگاهاتنەوەی لەناکاو لە کاتژمێر سێی بەرەبەیاندا تەنها رێکەوتێکی سادە نییە، توێژینەوە زانستی و پزیشکییەکان دەریانخستووە ئەم دیاردەیە پەیامێکی گرنگی جەستەیە لەسەر هاوسەنگیی هۆڕمۆنەکان و باری دەروونی، بەتایبەت لەنێو ژناندا.
کاتژمێری بایۆلۆجی؛ لە کاتژمێر سێدا چی روودەدات؟
جەستەی مرۆڤ بەپێی سووڕی بایۆلۆجی (Circadian Rhythm) کاردەکات، لە نێوان کاتژمێر 3 بۆ 4ی بەرەبەیاندا دوو گۆڕانکاریی سەرەکی روودەدەن:
1- پلەی گەرمیی جەستە دەگاتە نزمترین ئاستی خۆی.
2- ئاستی هۆڕمۆنی کۆرتیزۆڵ (هۆڕمۆنی سترێس) دەست بە بەرزبوونەوەیەکی سەرەتایی دەکات تا جەستە بۆ رۆژی نوێ ئامادە بکات.
ئەم وەرچەرخانە بایۆلۆجییە وا دەکات خەو لەم کاتەدا ناسک و هەستیار بێت، هەر هۆکارێکی دەروونی یان جەستەیی بە ئاسانی دەبێتە هۆی بەئاگاهاتنەوە و خەو زڕاندنى کەسەکە.
هۆکارە سەرەکییەکانی بەئاگاهاتنەوە
1- فشاری دەروونی و دڵەڕاوکێ:
لە کاتی خەودا بەشی لۆژیکیی مێشک هێور دەبێتەوە و لایەنی سۆزداری چالاک دەبێت. بەرزبوونەوەی کۆرتیزۆڵ هاوکات دەبێت لەگەڵ پەنگخواردنەوەی دڵەڕاوکێی رۆژانە، کە پزیشکان پێی دەڵێن (لووتکەی دڵەڕاوکێی شەوانە).
2- دابەزینی شەکر لە خوێندا:
کاتێک شەکری خوێن دادەبەزێت، جەستە هۆڕمۆنی ئەدریناڵین وەک زەنگی ئاگادارکردنەوە دەردەدات، ئەمەش راستەوخۆ دەبێتە هۆی لەخەوڕاپەڕین.
3- گۆڕانکارییە هۆڕمۆنییەکان:
دابەزینی هۆڕمۆنی پرۆجێستیرۆن (لە کاتی سووڕی مانگانە یان تەمەنی بێئومێدیدا) قۆناغی خەوی قووڵ کەم دەکاتەوە. هەروەها تەمبەڵی یان کێشەکانی رژێنی غودەی دەرەقی رۆڵێکی دیاریان هەیە.
4- کەمیی ماددە خۆراکییەکان:
کەمیی کانزای مەگنیسیۆم و کەمبوونەوەی دەردانی هۆڕمۆنی میلاتۆنین بەهۆی زۆر سەیرکردنى شاشەی مۆبایل و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانەوە.
هەنگاوە کردارییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی کێشەکە
1. پابەندبوون بە خەوتنى رێک:
کوژاندنەوەی شاشەکان کاتژمێرێک پێش خەوتن، رێکخستنی کاتی خەو و هەستان، و فێنککردنی پلەی گەرمیی ژوورەکە.
2. بەتاڵکردنەوەی مێشک:
نووسینی ئەو بیرۆکە و نیگەرانییانەی لە مێشکتدان لەسەر کاغەز پێش خەوتن، بۆ ئەوەی مێشک هەست بە ئارامی بکات.
3. راهێنانی هەناسەدان:
بەکارهێنانی تەکنیکی هەناسەدانی هێواشکەرەوە (وەک 4-7-8) بۆ دابەزاندنی لێدانی دڵ و کۆرتیزۆڵ.
4. پشکنینی پزیشکی:
ئەگەر حاڵەتەکە لە دوو هەفتە زیاتری خایاند، پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت بۆ پشکنینی ئاستی شەکر، غودە، مەگنیسیۆم و هۆڕمۆنەکان.