هەر جارێک ناکۆکیی هەولێر و سلێمانی قووڵ دەبێتەوە، ناوی سویسرا دێتە ناو گفتوگۆکانەوە. بەڵام ئایا مۆدێلێک کە لە ئەوروپا سەرکەوتوو بووە، لە کوردستانیش سەردەکەوێت؟
هەر کاتێک ناکۆکییە سیاسی و داراییەکانی نێوان هەولێر و سلێمانی توند دەبنەوە، یان پرسی لامەرکەزییەتی بۆ پارێزگاکان دێتە پێشەوە، لە شەقام و میدیاکانی کوردستاندا باسی سیستمی کانتۆنەکانی سویسرا دەکرێت، وەک مۆدێلێکی سەرکەوتوو بۆ چارەسەری قەیرانەکان.
بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە ئەمەیە: ئایا دۆخی کوردستان و سویسرا لە یەک دەچن؟ یان لاساییکردنەوەی رووکەشانەی ئەو سیستمە لە ژینگەیەکی دابەشبوودا، لە جیاتی چارەسەر، دەرگای مەترسییەکی گەورەتر دەکاتەوە؟
سویسرا چۆن کار دەکات؟
سویسرا یەکێکە لە کۆنترین مۆدێلەکانی فیدراڵیزم و دیموکراسیی راستەوخۆ لە جیهاندا. لە 26 کانتۆن پێکدێت، کە لە ساڵی 1848ەوە، دوای شەڕێکی ناوخۆیی کورت، لە چوارچێوەی دەستوورێکی فیدراڵیدا یەکیانگرتووە. ئەمە سەرەڕای ئەوەیە کە دانیشتووانەکەی بە چوار زمانی فەرمی قسە دەکەن و مەزهەبی جیاوازیان هەیە.
هەر کانتۆنێک دەستوور، پەرلەمان، حکومەت، دادگا، سیستمی باج و پۆلیسی خۆی هەیە. حکومەتی فیدراڵی لە بێرن بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسیارە لە کاروباری دەرەوە، بەرگری، دراو، گومرگ و ژێرخانە ستراتیژییەکان.
ئەم سیستمە یەکێک بووە لە هۆکارەکانی گۆڕانی سویسرا لە وڵاتێکی پڕ لە ململانێوە بۆ یەکێک لە سەقامگیرترین و دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیهان. کانتۆنەکان کێبڕکێ دەکەن بۆ باشترکردنی خزمەتگوزاری و راکێشانی سەرمایە، و هاووڵاتیان لە رێگەی ریفراندۆمی بەردەوامەوە راستەوخۆ چاودێریی بڕیارەکان دەکەن.
هەروەها سویسرا سیستمێکی هاوسەنگکردنەوەی دارایی هەیە، کە تێیدا کانتۆنە دەوڵەمەندەکان بەشێک لە داهاتیان دەدەن بۆ کانتۆنە هەژارترەکان. بەم شێوەیە لامەرکەزییەت نابێتە هۆی ئەوەی ناوچەیەک لە ناوچەکەی تر دوور بکەوێتەوە.
ئەم سیستمە کەموکوڕیشی هەیە، وەک خاویی لە بڕیاردان و تێچووی ئیداریی بەرز. بەڵام ئابووریی بەهێز و سەروەریی یاسا توانیویانە ئەم ئاڵنگارییانە تێپەڕێنن.
خاڵی هاوبەش: تەنها لە بیرۆکەدا
ئەگەر بە وردی سەیری هەردوو دۆخەکە بکەین، تاکە خاڵی هاوبەش لە بیرۆکە سەرەتاییەکەدایە: داوای لامەرکەزییەتی ئیداری و دارایی، بۆ ئەوەی بڕیار و داهات لە یەک ناوەنددا قۆرخ نەکرێن. بەڵام کاتێک دێینە سەر بنەما جەوهەرییەکان، جیاوازییەکان زۆر قووڵن.
پێنج جیاوازیی بنەڕەتی
یەکەم، بنەمای دابەشبوون: لە سویسرا کانتۆنەکان لەسەر بنەمای جوگرافیا، مێژوو و یاسا دروست بوون. لە کوردستاندا دابەشبوونەکە لەسەر بنەمای هەژموونی حیزبی و سنووری نفوزی هێزە چەکدارەکان دروست بووە.
دووەم، هێزی چەکدار: لە سویسرا تەنها یەک سوپای نیشتمانی هەیە، و هیچ کانتۆن یان حیزبێک هێزی چەکداری خۆی نییە. لە کوردستان، لە سێپتەمبەری 2026 بڕیار درا هێزەکانی 70 و 80 بخرێنە ژێر وەزارەتی پێشمەرگەوە. بەڵام پرسیار لەسەر جێبەجێکردنی راستەقینەی ئەم بڕیارە ماوە، و دەزگا ئەمنییەکان هێشتا یەکنەخراون.
سێیەم، دادگا: لە سویسرا دادگاکان سەربەخۆییەکی بەهێزیان هەیە. لە هەرێمدا دەسەڵاتی دادوەری و دامەزراوەکان لە ژێر کاریگەریی ململانێی حیزبیدان.
چوارەم، سەرچاوەی داهات: کانتۆنەکانی سویسرا پشت بە باج و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی دەبەستن، بۆیە حکومەتە ناوخۆییەکان ناچارن بەرامبەر خەڵک بەرپرسیار بن. هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە داهاتی نەوت و بودجەی بەغدا دەبەستێت.
پێنجەم، بڕیاری کۆتایی: لە سویسرا بڕیاری کۆتایی لە رێگەی ریفراندۆمەوە لای هاووڵاتییە. لە کوردستان بڕیارە چارەنووسسازەکان لە دەستی مەکتەبی سیاسیی حیزبەکاندان.
ئەنجام
نهێنیی سەرکەوتنی کانتۆنەکانی سویسرا لەوەدایە کە بۆ یەکخستنی وڵاتێکی فرەڕەنگ دروست بوون، لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا کە یەک سوپا و دادگای سەربەخۆی هەیە.
بەڵام هەرێمی کوردستان خۆی قەوارەیەکی فیدراڵییە لەناو عێراقدا. هەر هەنگاوێک بەرەو دابەشکردن، بەبێ یەک هێزی نیشتمانیی یەکگرتوو و دادگای سەربەخۆ و سیستمێکی دادپەروەرانەی دابەشکردنی داهات، نابێتە مۆدێلی سویسرا. لە جیاتی ئەوە، دەبێتە بەهێزکردنی دوو ئیدارەیی حیزبی و لاوازبوونی زیاتری هەرێم لە بەرامبەر بەغدا.