عەشیرەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا، لە چوارچێوەی پێکهاتەیەکی تەقلیدیی کۆمەڵایەتی تێپەڕیوە و بووەتە یاریزانێکی باڵادەستی گۆڕەپانی سیاسی و کارگێڕی. ئەمڕۆ لە زۆر جومگەدا، عەشیرەت جێگەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دادوەری دەگرێتەوە: دادگا تەقلیدییەکان بەڕێوەدەبات، پۆستە کارگێڕیی و ئەمنییەکان دابەش دەکات، سەنگ و قورسایی بەسەر بڕیارەکانی شارەوانیدا دەسەپێنێت و دیاری دەکات کێ بچێتە پەرلەمان و پلە وەزارییەکان وەربگرێت. ئەم دۆخە دیاردەیەکی لەناکاو نییە، بەڵکو دەرئەنجامی ڕەگێکی قووڵی مێژوویی و شێوازی لەدایکبوونی شێواوی دەوڵەتە لە ناوچەکەدا.
عەشیرەت و دەسەڵات؛ چەمک و بنەما تیۆرییەکان
بۆ تێگەیشتن لە میکانیزمی بەهێزبوونی خێڵ لە بەرامبەر دامەزراوەدا، زانستە مرۆیی و سیاسییەکان چەند روانگەیەکی سەرەکی دەخەنە ڕوو:
“عەسەبیە”ی ئیبن خەلدوون: عەبدولڕەحمان ئیبن خەلدوون (١٣٣٢–١٤٠٦) لە موقەددیمەدا روونی دەکاتەوە کە “عەسەبیە” (ئەو هەست و هاوپشتییە توندەی لەسەر بنەمای خزمایەتی دروست دەبێت) هۆکاری سەرەکیی گەیشتنی گرووپە خێڵەکییەکانە بە دەسەڵات و دامەزراندنی دەوڵەت، بەڵام هەر لەگەڵ گیرساندنەوە لە ژیانی شارنشینی و شارستانیدا، ئەو هەستە دادەخورێت و دەسەڵاتەکە لاواز دەبێت، تا دواجار خێڵێکی دیکە بە عەسەبیەیەکی نوێوە شوێنی دەگرێتەوە.
خۆگونجاندنی بەردەوام: وەک توێژەران فیلیپ خووری و جۆزێف کۆستینێر لە کتێبی عەشیرەت و دامەزراندنی دەوڵەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەی پێ دەکەن، عەشیرەت دیاردەیەکی چەقبەستوو نییە، بەڵکو هەمیشە توانای خۆگونجاندنی لەگەڵ سیستەمە نوێیەکاندا هەبووە و توانیویەتی لەناو قاڵبی دەوڵەتی مۆدێرنیشدا پێگەی خۆی بپارێزێت و بەرهەمی بهێنێتەوە.
نیۆپاتریمۆنیالیزم (دەسەڵاتی باوکسالاریی نوێ): لە زانستی سیاسیدا، ئەم سیستەمە ئاماژەیە بۆ دەوڵەتێک کە بە رووکەش خاوەن دامەزراوە، دەستوور و یاسای مۆدێرنە، بەڵام لە جەوهەردا لەسەر بنەمای تۆڕی پەیوەندیی کەسی، خزمایەتی، دڵسۆزیی خێڵەکی و دابەشکردنی سامانی گشتی بەسەر نزیکەکاندا بەڕێوەدەبرێت.
رەگی مێژوویی: چۆن دەوڵەت خۆی عەشیرەتی بەهێز کرد؟
تێکەڵبوونی پێکهاتەی عەشیرەت لەگەڵ دەسەڵات لە عێراقدا پرۆسەیەکی بەرنامە بۆ داڕێژراوی مێژوویی بووە:
سەردەمی عوسمانی: لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمدا، میدحەت پاشا بە بەخشینی “زەویی ئەمیری” بە سەرۆک خێڵەکان، هەژموونی ئابووری و کۆمەڵایەتیی شێخەکانی لەسەر حیسابی جووتیاران و دەسەڵاتی ناوەند قایم کرد.
داگیرکاریی بەریتانیا: بەریتانییەکان لە ساڵی 1916دا بە دەرکردنی یاسای “یەکلاکردنەوەی کێشە عەشایرییەکان”، دەسەڵاتی دادوەری و سزادانیان بەخشییە شێخەکان بۆ ئەوەی دەرەوەی شارەکان بە تێچووی کەم کۆنترۆڵ بکەن، بەمەش دەسەڵاتی یاسای فەرمییان پەکخست.
دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق (1921): شا فەیسەڵی یەکەم لەسەر بنەمای هاوسەنگیی لەگەڵ سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی گرتە دەست، و یەکەم ئەنجومەنی پیران (مەجلیسی ئەعیان) تا ئاستێکی زۆر لە شێخە دەستڕۆیشتووەکان پێک هات.
دەستووری 2005: تەنانەت لە قۆناغی دوای بەعسیشدا، ماددەی 45ی دەستووری هەمیشەیی عێراق بە فەرمی دەوڵەتی پابەند کرد بە “پشتگیریکردنی خێڵ و عەشیرەتەکان”، ئەمەش پاساوێکی دەستووریی بە رۆڵی سیاسیی عەشیرەت لەناو دەوڵەتدا بەخشی.
چۆن دەستێوەردانەکان دروست دەبن و پەرە دەسەنن؟
دەستێوەردانی عەشیرەت لە کایەی دەوڵەتدا بەهۆی چەند هۆکار و میکانیزمێکی سەرەکییەوە پەرەی سەندووە:
1. بۆشایی دەسەڵات و لاوازیی سەروەریی یاسا
کاتێک دەزگا ئەمنییەکان و دادگاکانی دەوڵەت ناتوانن ئاسایش و مافی هاووڵاتیان بپارێزن یان بڕیارەکانیان بسەپێنن، تاک ناچار دەبێت پەنا بۆ چەتری خێڵ بەرێت. بۆ نموونە:
لە عێراقدا، سزای عەشایری (“فەسل” و “سولحە”) بووەتە هاوتەریب یان جێگرەوەی دادگا.
لە ساڵی 2018دا، کاتێک وەزارەتی داد 47 شێخی وەک “عەوارف” بۆ یەکلاکردنەوەی ناکۆکییەکان دەستنیشان کرد، لە راستیدا دەسەڵاتی دادوەری دەستبەرداری بەشێک لە ئەرکە بنەڕەتییەکانی خۆی بوو لە بەرژەوەندیی عەشیرەت.
توێژینەوە مەیدانییەکان لە بەسرە ئاشکرای دەکەن نزیکەی نیوەی هاووڵاتیان متمانەیان بە چارەسەری عەشایری زیاترە لە دامەزراوە یاساییەکانی دەوڵەت.
2. بازاڕی هەڵبژاردن و کڕینی دەنگ (کڕین و فرۆشتنی لایەنگری)
حیزبە سیاسییەکان لەبری بەهێزکردنی کادیری مەدەنی و پێشکەشکردنی بەرنامەی خزمەتگوزاری، راستەوخۆ پەنا دەبەنە بەر سەرۆک عەشیرەتەکان وەک کۆکەرەوەی دەنگ (Vote Bank). لە بەرامبەر گەرەنتیکردنی دەنگی خێڵەکەدا، پارتەکان پۆستی بەڕێوەبەری گشتی، قایمقام، دادوەر، راوێژکار، وەزیر و کۆتای پەرلەمانی پێشکەش بە کەسوکاری سەرۆک خێڵ دەکەن. نموونەی عەشیرەتی “الدلیم” لە ناوچە سوننەنشینەکان و زۆرێک لە تیرە و خێڵە دەستڕۆیشتووەکانی تر لە باشوور و هەرێمی کوردستان، دەرخەری ئەم هاوکێشەیەن.
3. چەکداری و بەکارهێنانی هێز دژ بە رکابەرەکان
پاشەکشەی کۆنترۆڵی دەوڵەت، عەشیرەتەکانی کردووەتە خاوەن چەکی قورس و مامناوەند. لە ململانێ سیاسییەکاندا (وەک ئەوەی لە مەیسان لە ساڵی 2022 و لە کاتی ناکۆکیی سەدرییەکان و لایەنەکانی تردا روویدا)، چەکی عەشایری وەک ئامرازی فشار و پاکتاوکردن بەکارهێنرا. ئامارەکانی رێکخراوی ACLED دەریدەخەن کە توندوتیژیی چەکداریی خێڵەکی بە ڕێژەی زیاتر لە 70٪ لە ماوەی کێبڕکێ سیاسییەکاندا زیادی کردووە.
4. هۆکاری یاسایی و دیزاینی بازنەکانی هەڵبژاردن
تەنانەت لە وڵاتانی وەک ئوردن و کوێتیش، سیستمە هەڵبژاردنییەکان (وەک سیستەمی دەنگی تاک لە ئوردن لە ساڵی 1993 بەدواوە، یان دابەشکردنی بازنەکان لە عێراق بەپێی یاسای 2019 بۆ 83 بازنە) هاوکار بوون لەوەی دەنگدەر نەتوانێت بەپێی ئایدیۆلۆژیا یان بەرنامە دەنگ بدات، بەڵکو دەنگدان بۆ سنوورە تەسکە ناوخۆیی و خزمایەتییەکان کورت ببێتەوە.
لێکەوتە مەترسیدارەکان بۆ سەر دەوڵەتداری
پەرەسەندنی ئەم دەستێوەردانە، زیانی قەرەبوونەکراو بە بنەماکانی حوکمڕانی دەگەیەنێت:
لەباربردنی شایستەسالاری: پۆستە باڵاکان لەسەر بنەمای نزیکیی خوێنی و رازیگردنی سەرۆک خێڵەکان دادەنرێن، نەک لێهاتوویی و پسپۆڕی، ئەمەش کارایی دامودەزگاکان دەخاتە نزمترین ئاست.
شێواندنی چەمکی هاووڵاتیبوون: کاتێک دیوەخان ماف وەردەگرێت و لە یاسا دەتپارێزێت، دڵسۆزیی تاک لە بەرژەوەندیی خێڵ لەسەر حیسابی دەوڵەت و نیشتمان دروست دەبێت، یاسا دەبێتە کەرەستەیەکی دەستەمۆ و دەسەڵاتی فەرمی لەبەرچاوی خەڵک بێهەیبەت دەبێت.
تێکەڵکردنی ناوبانگی عەشیرەت بە گەندەڵی: ئەم هاوکێشەیە تەنیا زیان بە دەوڵەت ناگەیەنێت، بەڵکو عەشیرەتیش وەک پێکهاتەیەکی نەریتیی کۆمەڵایەتی دەخاتە ناو کایەی پیسبووی گەندەڵی، ڕاوڕووت و بەرژەوەندخوازیی کەسیی سەرۆکەکانیانەوە.
دەرئەنجام: چارەسەر لە کوێدایە؟
عەشیرەت وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی و بەشێک لە مێژوو و کەلەپوور، شایانی رێزە و ڕەتناکرێتەوە، بەڵام ناکرێت لە دەوڵەتێکی مۆدێرندا جێگەی یاسا و دامەزراوەی فەرمی بگرێتەوە. سەرکەوتنی هەر قەوارەیەکی دیموکرات و کارگێڕیی پێشکەوتوو بەندە بە جیاکردنەوەی تەواوەتیی نێوان سێ کایەی عەشیرەت، حیزب و دەوڵەت:
دانانی سنوورێکی یاسایی توند بۆ دەستوەردانی دیوەخان لە کاروباری دادوەری، دامەزراندن و ئەمنی.
گۆڕینی سیستەمی حیزبی و بەڕێوەبردن لە سیستەمێکی نیۆپاتریمۆنیال (خزمخزمێنە) بۆ دامەزراوەیەکی مەدەنیی شەفاف.
گەڕاندنەوەی هەیبەت بۆ دادگاکان تا هیچ هاووڵاتییەک ناچار نەبێت لە ترسی گیان یان بۆ بەدەستهێنانی مافەکەی، ڕوو لە دادگای عەشایری بکات.