مێژووی سیاسیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا تەنها مێژووی خەڵکێکی بێ دەسەڵات نییە. بە پێچەوانەوە، لە ناوچەکانی کوردستاندا ژمارەیەکی زۆر میرنشین و بنەماڵەی فەرمانڕەوا هەبوون کە سوپا، باج، ناوچەی دەسەڵات و سیستمی بەڕێوەبردنی خۆیان هەبوو. پرسیار لەبەر ئەوە ئەوە نییە کە “بۆچی کورد فەرمانڕەوایی نەکردووە؟”، بەڵکو ئەوەیە “بۆچی ئەو فەرمانڕەواییە ناوچەییانە نەگۆڕان بە دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی؟”
بەشی یەکەمی The Cambridge History of the Kurds بە ناونیشانی “سەرهەڵدان و رووخانی میرنشینە کوردییەکان” نیشان دەدات کە میرنشینە کوردییەکان لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە ناسراو بوون و پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەکان هەبوو. ئەوان لە تایبەتمەندیی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکانیان، شاخاویبوونی کوردستان و ململا‌نێی نێوان ئیمپراتۆرییەکان سوودیان وەردەگرت بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆیان.
ئەمە واتە میرنشینە کوردییەکان بە تەنها بە هێزی خۆیان نەژیاون، بەڵکو بوونی دوو دەسەڵاتی گەورە لە دوو لاوەش بەشێک بووە لە هۆکاری بەردەوامبوونیان. دەوڵەتە گەورەکان پێویستیان بە هێزێکی ناوخۆیی هەبوو کە ناوچە سنوورییەکان بپارێزێت و ببێتە بەربەست لە بەرامبەر نەیارەکانیان.
لە سەردەمی مەملووکەکاندا ناوچە کوردییەکان وەک بەشێکی جیاواز لە ناو پێکهاتەی سیاسیی ناوچەکەدا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. دواتر عوسمانییەکان ئەم سیستەمەیان زیاتر رێکخست. Cambridge ئاماژە بەوە دەکات کە عوسمانییەکان کوردستانیان خستە ناو پێکهاتەی ئیمپراتۆرییەکە، بەڵام لە هەمان کاتدا ئۆتۆنۆمییان بە ژمارەیەک میرنشینی کوردی دا کە دەسەڵاتی سەڵتان بپەسەنن. رۆڵی ئیدریس بەدلیسی و رێککەوتنەکان لەگەڵ میران لەم پرۆسەیەدا گرنگ بوو.
کەواتە سیستەمەکە جۆرێک بوو لە هاوبەشبوونی بەرژەوەندی. میرنشینی کوردی دەسەڵاتی ناوخۆی خۆی دەپاراست، عوسمانیش لە بەرامبەردا دەسەڵاتی گشتی و سەروەریی خۆی بەسەر ناوچەکەدا جێگیر دەکرد.
بەڵام کێشەی سەرەکی لێرەوە دەست پێ دەکات. ئەم میرنشینانە سەر بە ناوەندێکی کوردیی یەکگرتوو نەبوون. هەر میرنشینێک بەرژەوەندی، بنەماڵەی فەرمانڕەوا، ناوچە و پەیوەندیی دەرەوەی خۆی هەبوو. لەبەر ئەوە دەسەڵاتی سیاسیی کوردستان بە شێوەی یەک ناوەندی گەورە نەبوو، بەڵکو بە شێوەی چەندین ناوەندی بچووک و مامناوەند دابەش بوو.
بەشی دووەمی Cambridge، بە ناونیشانی “مامەڵەکردن لەسەر دەسەڵاتی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەردەمی نوێ”، ئەم دۆخە زۆر روونتر دەکات. لە سەدەی شانزدەهەمەوە تا سەدەی نۆزدەهەم، میران و ئەشرافی کورد بەشدارێکی چالاکی سیاسەتی ناوچە و سنوور بوون. ململا‌نێی نێوان عوسمانی و سەفەوی بە تایبەتی لە نیوەی یەکەمی سەدەی شانزدەهەمدا کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر نەخشەی سیاسیی کوردستان دانا. لەم قۆناغەدا دابەشبوونێکی سیاسی لە نێوان “کوردستانی عوسمانی” و “کوردستانی ئێرانی” زیاتر جێگیر بوو.
ئەم دابەشبوونە تەنها هێڵێکی سەر نەخشە نەبوو. کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر هەڵوێستی میران هەبوو. هەندێک میر لەگەڵ عوسمانی بوو، هەندێک لەگەڵ دەوڵەتە ئێرانییەکان، هەندێک جاریش بەپێی گۆڕانی بارودۆخی سیاسی لایەنی خۆیان دەگۆڕی. Cambridge باس لەوە دەکات کە هەندێک لە فەرمانڕەوا کوردەکان دوای هەر شەڕێکی عوسمانی و ئێران ناوچەکانیان دەکەوتە ژێر دەستی لایەنێکی دیکە، هەندێک جاریش باج و سەرانەیان بە هەردوو دەسەڵات دەدا.
بە واتایەکی تر، میرنشینەکان زۆرجار لە نێوان دوو هێزی گەورەدا یاریی سیاسییان دەکرد. ئەم یارییە ماوەیەکی درێژ یارمەتییان دا ئۆتۆنۆمیی خۆیان بپارێزن، بەڵام هەمان سیستەم رێگریشی کرد لەوەی هەموویان ببنە بەشێک لە پرۆژەیەکی سیاسیی یەکگرتوو.
Cambridge ناوچە کوردییەکان لەم قۆناغەدا بە جۆرێک “ناوچەی نێوان دوو دەوڵەت” دەبینێت. تا نیوەی سەدەی نۆزدەهەم، کوردستان ناوچەیەکی گرنگی نێوان عوسمانی و ئێران بوو و میرانیش لەو پێگە جوگرافییە سوودیان وەردەگرت.
بەڵام ئەو شتەی سەدان ساڵ پارێزگاری لە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکان کردبوو، لە سەدەی نۆزدەهەمدا بوو بە هۆکاری کۆتاییهاتنیان.
بەشی سێیەمی کتێبەکە بە ناونیشانی “کۆتایی ئۆتۆنۆمیی کوردی، لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان لە ئیمپراتۆریی عوسمانیدا” باس لە گۆڕانێکی بنەڕەتی دەکات. دەوڵەتی عوسمانی سەدان ساڵ بە سیستمی بەڕێوەبردنی ناڕاستەوخۆ کار کردبوو. واتە میران و دەسەڵاتدارە خۆجێییەکان ناوچەکانیان بەڕێوەدەبرد و لە بەرامبەردا سەروەریی سەڵتانیان قبوڵ دەکرد.
کاتێک دەوڵەتی مۆدێرن دەستی بە سەرهەڵدان کرد و دامەزراوە ناوەندییەکان بەهێزتر بوون، ئیتر پێویستییەکە بەو سیستمی ناڕاستەوخۆیە کەم بووەوە. ناوەند دەیویست باج خۆی کۆبکاتەوە، سوپا خۆی بەڕێوەببات، فەرمانبەر خۆی دابنێت و سنوور بە شێوەی ڕاستەوخۆ کۆنترۆڵ بکات.
لەو ساتەوە میر، کە پێشتر هاوبەشی دەوڵەت بوو، بوو بە بەربەستێک لەبەردەم ناوەندگەرایی.
لە هەمان کاتدا دیاریکردنی سنووری نێوان عوسمانی و ئێران کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو. Cambridge پەیوەندییەکی راستەوخۆ لە نێوان دروستبوونی سنووری جێگیر و لەناوبردنی دەسەڵاتی میران دەبینێت. پێشتر میران لە ناوچەیەکی سنووریی شل و ناڕووندا دەژیان و دەتوانیان لە ململا‌نێی هەردوو دەوڵەت سوود وەربگرن. کاتێک سنوورەکان جێگیرتر بوون، ئەو بۆشاییە سیاسییەش کەم بووەوە.
بۆیە، بە پشتبەستن بە Cambridge، کۆتایی میرنشینە کوردییەکان نابێت تەنها بە “ناکۆکیی کورد” یان “فەرمانڕەوایی خراپ” روون بکرێتەوە. ئەو دوو هۆکارە لە هەندێک قۆناغدا دەتوانن کاریگەرییان هەبێت، بەڵام گۆڕانێکی زۆر گەورەتری مێژوویی لە ئارادا بوو، دەوڵەتە ئیمپراتۆرییەکان دەگۆڕان بە دەوڵەتی ناوەندگەرای مۆدێرن.
لەو گۆڕانەدا جێگای میرنشینی نیوەسەربەخۆ بە فەرمانبەری دەوڵەت گیراوە، جێگای سنووری شل بە سنووری دیاریکراو، و جێگای هاوبەشی نێوان ناوەند و میر بە دەسەڵاتی راستەوخۆی حکومەت.
لەبەر ئەوە، پرسیاری “بۆچی کورد نەبوو بە دەوڵەتێکی یەکگرتوو؟” وەڵامێکی تاک هۆکاری نییە. بەڵام لە خوێندنەوەی Cambridge دا سێ خاڵ زۆر روون دەبنەوە، دەسەڵاتی کوردی زۆرجار لە چەند میرنشینی جیاوازدا دابەش بوو، میران بەشێکی زۆری هێزی خۆیان لە هاوسەنگیی نێوان عوسمانی و ئێرانەوە وەردەگرت، و لە کۆتاییدا سەرهەڵدانی دەوڵەتی ناوەندگەرای مۆدێرن ئەو بۆشاییەی لەناوبرد کە میرنشینەکان سەدان ساڵ تێیدا ژیابوون.
لەوانەیە پارادۆکسی مێژووی میرنشینە کوردییەکان لێرەدا بێت، ئەو سیستەمەی سەدان ساڵ رێگەی بە کورد دا دەسەڵاتی خۆجێیی خۆی بپارێزێت، هەمان سیستەم هیچ ناچارێکی دروست نەکرد بۆ ئەوەی ئەو دەسەڵاتە بچووک و جیاوازانە یەک بگرن و ببن بە دەوڵەتێکی یەکگرتوو. کاتێکیش جیهانی سیاسی گۆڕا و دەوڵەتە ناوەندییەکان بەهێز بوون، کاتی یەکگرتنی میرنشینەکان زۆر بەرتەسک بووبوو.
لەو روانگەیەوە، مێژووی میرنشینە کوردییەکان تەنها مێژووی شکست نییە، مێژووی سەدان ساڵ بەڕێوەبردن و ئۆتۆنۆمییە کە لە کۆتاییدا لەبەردەم گۆڕانی شێوازی دەوڵەتداری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەیتوانی بە هەمان شێوە بەردەوام بێت.
The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries)
Cambridge University Press
Negotiating Political Power in the Early Modern Middle East, Kurdish Emirates between the Ottoman Empire and Iranian Dynasties
Cambridge University Press
The End of Kurdish Autonomy, The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire
Cambridge University Press
، The Cambridge History of the Kurds
The Cambridge History of the Kurds