
کاتێک لە ئێوارەی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، ئاڵای کوردستان لە شەقامەکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک، هەڵەبجە و کەرکووکدا دەشەکایەوە، بۆ ئەوە بوو ٩٢.٧٪ی خەڵکی کورد دەنگیان بە «بەڵێ» دابوو بۆ سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان؛ کەم کەس لە شەقامی کوردیدا پێشبینیی دەکرد ئەو سندووقانە لەبری دەروازەی دەوڵەت، دەرگای قەیرانێکی گەورەی پاشەکشەی دەسەڵاتە دەستووری و دیفاکتۆکانی هەرێم بکەنەوە.
دوای تێپەڕینی کەمتر لە مانگێک لەو دەنگدانە، تانکەکانی بەغدا لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەردا گەیشتنەوە کەرکووک؛ ڕووداوێک کە هاوکێشەی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکەی بە تەواوی هەڵگێڕایەوە و نیمچەسەربەخۆییی هەولێری خستە ناو گێژاوێکی قووڵی بێپێشینەوە.
کشانەوە بۆ سنوورەکانی پێش ٢٠٠٣:
گەورەترین زەبری مەیدانی کە بەر هەرێمی کوردستان کەوت، لەدەستدانی زیاتر لە ٥٠٪ی ئەو جوگرافیایە بوو کە لە دوای هێرشەکانی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ پێشمەرگە ئیدارەی دەکرد و بۆخۆی بەڕێوەی دەبرد.
بەغدا بە هەماهەنگییەکی توند لەگەڵ تاران و ئەنقەرەدا، تەواوی ناوچە جێناکۆکەکانی کەرکووک، خورماتوو، خانەقین، شنگال و دەشتی نەینەوای کۆنترۆڵکردەوە. هێزەکانی پێشمەرگە ناچار بە پاشەکشە کران بۆ سنووری پێش ٢٠٠٣ کە بە «هێڵی شین» ناسراوە. لەگەڵ ئەمەشدا، فەرماندەییی یەکینە سەربازییە فیدراڵییەکان دەسەڵاتی تەناهی و خاڵە سنوورییە نێودەوڵەتییەکانی وەک ئیبراهیم خەلیل و پەروێزخانیان خستەوە ژێر سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی خۆیان.
داڕمانی ئابووریی سەربەخۆ و سەرهەڵدانی سۆمۆ:
پێش ڕیفراندۆم، هەولێر خاوەنی سەربەخۆیییەکی دارایی و نەوتیی بەرفراوان بوو؛ نەوتی کێڵگەکانی بای حەسەن و هاڤانای کەرکووکی ڕەوانەی بەندەری جەیهانی تورکیا دەکرد و داهاتەکەی ڕاستەوخۆ دەگەڕایەوە بۆ خەزینەی خۆی. بەڵام ڕووداوەکان ئەو پایە ئابوورییەیان بەم شێوانە لێ سەندەوە:
گەڕانەوەی کێڵگەکان: کۆمپانیای نەوتی باکوور و کۆمپانیای سۆمۆ کۆنترۆڵی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکیان کردەوە؛ ئەمەش بووە هۆی لەدەستدانی ڕۆژانە نزیکەی ٣٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی خاو لە هەرێم.
کۆتاییهاتنی هەناردەی سەربەخۆ: زنجیرەی گوشارەکانی بەغدا بە بڕیاری دادگای ناوبژیوانیی نێودەوڵەتی لە پاریس دوای پێنج ساڵ و لە ٢٠٢٣دا گەیشتە لووتکە، کاتێک تورکیا ناچار کرا هەناردەکردنی نەوتی سەربەخۆی هەرێم ڕابگرێت و دۆسیەکە بە تەواوی بدرێتەوە دەست کۆمپانیای سۆمۆ.
داهاتی گومرگ و دەروازەکان: هەرێم ناچار کرا پشکی خەزینەی فیدراڵی لە باج، ڕسوومات و داهاتی دەروازە سنوورییەکان ڕادەستی وەزارەتی داراییی عێراق بکات.
فڕۆکەخانە و ئاسمان:
یەکێک لە خێراترین هەنگاوەکانی عێراق بە هەماهەنگیی وڵاتانی ناوچەکە، ڕاگەیاندنی گەمارۆی ئاسمانی و داخستنی هەردوو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر و سلێمانی بوو بەڕووی گەشتە نێودەوڵەتییەکاندا.
گەشتەکان دەستیان پێ نەکردەوە تا ئەو کاتەی دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی مەدەنیی عێراق و ئەفسەرانی نشینگە و پاسپۆرتی سەر بە وەزارەتی ناوخۆی فیدراڵ لە هەردوو فڕۆکەخانەکەدا جێگیر کران و تەواوی جووڵەی گەشتیاران و بار بە یاساکانی بەغدا سپێردرا.
دادگایەک بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتە خۆجێیییەکان:
لە قۆناغی دوای ڕیفراندۆمدا، ململانێکە لە سەنگەرەکانەوە گوازرایەوە بۆ هۆڵی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق. بەغدا لە ڕێگەی بڕیارە یەکلاکەرەوەکانی ئەم دادگایەوە کۆتایی بە بەشێکی بەرچاو لە تایبەتمەندییە یاسایییەکانی هەرێم هێنا:
مووچە: سیستەمی مووچەی هەرێم لە دەستی وەزارەتی داراییی هەرێم دەرهێنرا و بەسترایەوە بە بانکە فیدراڵییەکان، بە جۆرێک توانای مانۆڕی دارایی لە دەسەڵاتدارانی هەرێم سەندرایەوە و ئێستا وەزارەتی داراییی عێراق وەک ڕێکخەری مووچە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان و یاساکانی: دادگای فیدراڵی درێژکردنەوەی تەمەنی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستانی بە نادەستووری ناساند و هەموو یاسا و بڕیارەکانی دوای ئەو وادەیەی پووچەڵ کردەوە.
لێسەندنەوەی سەرپەرشتیی هەڵبژاردنەکان: دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی کوردستان لە کۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکانی هەرێم سەندرایەوە و ڕادەستی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق کرا؛ هاوکات دابەشکردنی بازنەکانی هەڵبژاردن و یاساکەی لە لایەن بەغداوە سەرلەنوێ داڕێژرانەوە.
دەرەنجام:
ئەگەرچی بۆ زۆرینەی ڕەهای گەلی کورد ڕیفراندۆم بەڵگەیەکی مەعنەوی و مێژوویی بوو بۆ سەلماندنی مافی چارەی خۆنووسین، بەڵام لە واقیعی سیاسی و مەیدانیدا قۆناغێکی پێچەوانەی خوڵقاند؛ قۆناغێک کە تێیدا هەرێمی کوردستان لە قەوارەیەکی نیمچەسەربەخۆی خاوەن داهات و سنووری بەرفراوانەوە گەڕێنرایەوە بۆ فیدراڵیزمێکی سنووردار و پشتبەستوو بە یاسا، بودجە و بڕیارە ناوەندییەکانی بەغدا.