وتاری: کارزان ئیبراهیم
لە جیهانی سیاسەتدا، دەسەڵات هەمیشە بەو شێوازەی کە خۆی دەناسێنێت، کردار ناکات. زۆرجار لە پشت دروشمە جوانەکانی ئازادی، دادپەروەری و بەرژەوەندیی گشتی، ڕاستییەکی دیکە خۆی دەشارێتەوە.
بەڵام ئایا تا ئێستا بیرمان لەوە کردووەتەوە، بۆچی هەندێک کەس لە کاتی ئۆپۆزسیۆنبوونیاندا بە زمانی ڕاستی، سەرڕاستی و دادپەروەری قسە دەکەن، بەڵام هەر کە دەگەنە دەسەڵات، یان هەلێکیان بۆ دەڕەخسێت بەرژەوەندییەکی کەسی بەدەست بهێنن، هەمان ئەو بەها و دروشمانەی پێشتر بەرگرییان لێ دەکرد، لەبیر دەکەن؟
ئایا کێشەکە لە گۆڕانی بارودۆخدایە، یان لەو ڕاستییەدا کە هەندێکیان هەر لە سەرەتاوە دەمامکیان لە ڕوو کردبوو؟
لە ڕوانگەی دەروونناسیی سیاسی و کۆمەڵناسییەوە، سیاسەت تەنها مەیدانی ململانێ بۆ دەسەڵات نییە، بەڵکو تاقیگەیەکیشە بۆ کەسایەتی، ویژدان، بەرژەوەندی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. لەم مەیدانەدا مرۆڤ تەنها بەپێی ئەوەی دەیڵێت هەڵناسەنگێنرێت، بەڵکو ئەوەی دەیکات و ئەو بڕیارانەی لە کاتی دەستڕۆیشتووییدا دەیاندات، پێوەری ڕاستەقینەی هەڵوێستەکانی دەبن.
دەمامکی سیاسی: کاتێک دروشم جێگەی ڕاستی دەگرێتەوە
دەمامکی سیاسی دەتوانرێت وەک ئەو ڕەفتارە بناسرێنرێت کە تێیدا کەسێک لە بەردەم کۆمەڵگەدا خۆی بە پارێزەری ماف، ئازادی و بەرژەوەندیی گشتی پیشان دەدات، بەڵام کردارەکانی لە ڕاستیدا زیاتر بە بەرژەوەندیی تایبەتی و پاراستنی پێگەی خۆیەوە بەستراونەتەوە.
لەو بارەیەوە، تیۆریی “ناهاوسەنگیی مەعریفی” (Cognitive Dissonance) لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت بەشێک لەم دیاردەیە ڕوون بکاتەوە. بەپێی ئەم تیۆرییە، کاتێک ناکۆکی لەنێوان باوەڕ و کرداری مرۆڤدا دروست دەبێت، ئەو ناکۆکییە دەتوانێت نائارامییەکی دەروونی دروست بکات. مرۆڤیش هەندێک جار بۆ کەمکردنەوەی ئەو نائارامییە، پەنا بۆ پاساوهێنانەوە و گۆڕینی شێوازی لێکدانەوەی کردارەکانی دەبات.
لە سیاسەتدا، ئەم دیاردەیە دەتوانێت بەو شێوەیە دەربکەوێت کە سیاسەتمەدارێک پێشتر کردارێکی بە هەڵە یان نادادپەروەرانە زانیبێت، بەڵام کاتێک خۆی ئەو کردارە ئەنجام دەدات، بە ناوی پێویستی، بارودۆخی تایبەت یان بەرژەوەندیی گشتی پاساوی بۆ بهێنێتەوە.
بەڵام نابێت هەموو گۆڕانێکی هەڵوێست بە دەمامکداری لێک بدرێتەوە، چونکە هەندێک گۆڕان دەتوانێت ئەنجامی ئەزموون، زانیاریی نوێ یان گۆڕانی ڕاستەقینەی بارودۆخ بێت. جیاوازیی بنەڕەتی لەوەدایە کە ئایا ئەو گۆڕانە بە ڕوونی و بەرپرسیارییەوە ڕوون دەکرێتەوە، یان تەنها بۆ پاساودانی بەرژەوەندیی تایبەتی بەکار دەهێنرێت؟
ئایا تەنها سیاسەتمەدار بەرپرسیارە؟
لە ڕاستیدا، بەرپرسیاریی بەردەوامبوونی دەمامکداریی سیاسی تەنها ناکەوێتە ئەستۆی سیاسەتمەداران. کۆمەڵگەش دەتوانێت بەشێک لە دروستکردن و بەهێزکردنی ئەم دیاردەیەدا ڕۆڵی هەبێت.
کاتێک بەجێی هەڵسەنگاندنی کردار، کەسایەتییە سیاسییەکان بە شێوەیەکی کوێرانە پشتگیری دەکەین، کاتێک هەڵەی کەسێکی نزیک لە خۆمان پاساو دەدەین، بەڵام هەمان هەڵە لەلایەن کەسێکی دیکەوە بە تاوانێکی گەورە دەزانین، لە ڕاستیدا بەشدار دەبین لە دروستکردنی ژینگەیەک کە تێیدا بەرژەوەندیی گرووپی جێگەی پێوەرە ئەخلاقییەکان دەگرێتەوە.
لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا، ئەم جۆرە ڕەفتارە پەیوەندی بە دیاردەی “لایەنگیری بۆ گرووپی خۆی” (In-group Bias)ـەوە هەیە. ئەم دیاردەیە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە مرۆڤ زۆرجار مەیلی ئەوەی هەیە ئەندامانی گرووپی خۆی بە چاوێکی ئەرێنیتر ببینێت و بە پێوەرێکی جیاواز لەوانی دیکە هەڵیان بسەنگێنێت.
ئەم لایەنگیرییە لە سیاسەتدا دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی هەمان کردار، بەپێی ئەوەی کێ ئەنجامی دەدات، جارێک بە قوربانیدان و جارێکی دیکە بە خراپەکاری ناو ببرێت.
لێرەدایە کە دادپەروەری لە پێوەرێکی گشتییەوە دەگۆڕێت بۆ پێوەرێکی هەڵبژاردەیی، پێوەرێک کە زیاتر خزمەتی ناسنامە و بەرژەوەندیی گرووپی دەکات، نەک ڕاستی.
سەرڕاستی لە سیاسەتدا چۆن دەپێورێت؟
لە کۆمەڵگەیەکدا کە سیاسەتمەدار تەنها بەپێی دروشمەکانی هەڵبسەنگێنرێت، مەترسیی ئەوە هەیە قسەی جوان جێگەی کرداری بەرپرسانە بگرێتەوە.
بەڵام سەرڕاستیی سیاسی تەنها بە ڕاگەیاندنی هەڵوێستێکی ئەخلاقی ناپێورێت، بەڵکو لەو کاتانەدا دەردەکەوێت کە پاراستنی بەهاکان تێچوویەکی سیاسی یان کەسی هەبێت.
سیاسەتمەدارێک کە لە کاتی لاوازی و ئۆپۆزسیۆنبوونیدا باسی دادپەروەری دەکات، بەڵام لە کاتی دەسەڵاتدا پابەندیی هەمان پێوەرەکان نابێت، پرسیار لەسەر هاوتەریببوونی قسە و کردارەکانی دروست دەکات.
هەروەها کۆمەڵگەیەک کە توانای ڕەخنەگرتن لە کەسانی نزیک لە خۆی نییە، دەتوانێت بە ئاسانی ببێتە ژینگەیەکی گونجاو بۆ دووبارەبوونەوەی ئەو ناکۆکییانە.
لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی خۆی دەسەپێنێت:
ئایا ئێمە سیاسەتمەدارێکی سەرڕاستمان دەوێت، یان سیاسەتمەدارێک کە تەنها قسەکانی لەگەڵ خواست و هەست و بەرژەوەندیی ئێمەدا بگونجێت؟
وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها پەیوەندی بە سیاسەتمەدارانەوە نییە، بەڵکو ئاستی هۆشیاریی سیاسی و توانای کۆمەڵگە بۆ جیاکردنەوەی ڕاستی لە دروشمیش دەخاتە بەر تاقیکردنەوە.
کۆتایی: دەمامک ناتوانێت هەمیشە جێگەی ڕاستی بگرێتەوە
سیاسەت ئەگەر لە بەها ئەخلاقییەکان داببڕێت، مەترسیی ئەوەی هەیە ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی دەسەڵات و بەرژەوەندی، نەک خزمەتکردنی کۆمەڵگە.
بەڵام بەرپرسیاریی ئەخلاقی تەنها ئەوە نییە کە سیاسەتمەدار داوای سەرڕاستی لە خۆی بکات، کۆمەڵگەش دەبێت هەمان پێوەر بۆ هەمووان بەکاربهێنێت، جا ئەوانە لە ڕیزی هاوڕێیاندا بن یان لە ڕیزی نەیارانیان.
لە کۆتاییدا، پێوەری سەرڕاستی لە سیاسەتدا دروشم و وتارە جوانەکان نین، بەڵکو هاوتەریببوونی قسە و کردار، پابەندبوون بە بەهاکان و ئامادەبوون بۆ لێپرسینەوەن.
سیاسەتمەدار تەنها بەوەی دەیڵێت ناناسرێتەوە، بەڵکو بەوەی دەیکات، بەوەی لە کاتی دەسەڵاتدا پارێزگاریی لێ دەکات، و بەوەی لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیدا ئامادەیە لەدەستی بدات، هەڵدەسەنگێنرێت. چونکە دەمامک دەتوانێت بۆ ماوەیەک ڕاستی بشارێتەوە، بەڵام ناتوانێت بۆ هەمیشە ببێتە جێگرەوەی ڕاستی.