
کاتێک بەرەو خۆراسان دەڕوانیت، گوێت لە ئاوازێک دەبێت کە بە خوێن و خەم دارێژراوە، ئاوازی گەلێک کە لە خاکەکەی خۆی دەرهێنرا تا ببێتە قەڵغانی سنگی داگیرکەران لە سنوورە دوورەدەستەکاندا. چیرۆکی کوردانی کۆچپێکراو، حیكایەتی ئەو کاروانە ماندووانەیە کە پێ بە پێ لە دایک و باوکیان دابڕان، کچەکانیان بە دیلی لە بازاڕی عەشقاباد فرۆشران، کەچی لە نێو خاکێکی نامۆدا بە دەنگی لایلایەی دایکان و تەلی دوتاری بەخشییەکان، زمانی کوردییان وەک پیرۆزترین ئەمانەت پاراست. ئەمە تەنیا مێژووی کۆچێکی بەزۆر نییە، بەڵکو پەڕتووکی مانەوەی بێوێنەی رووحێکە کە سنورە دەستکردەکان نەیانتوانی بەندی بکەن.
پرۆسەی راگواستن و کۆچپێکردنی زۆرەملێی کوردان بۆ ناوچە جیاجیاکانی ناوەوە و سنوورەکانی ئێران، لە چەند قۆناغێکی جیاوازی مێژووییدا ئەنجامدراوە. دەسەڵاتدارانی دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی ئێران بە مەبەستی سەربازی (پاراستنی سنوورەکان)، سیاسی (تێکشکاندنی دەسەڵاتی میرنشینە کوردییەکان و کەمکردنەوەی مەترسیی یاخیبوون)، و دیمۆگرافی (گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووان) ئەم سیاسەتەیان پەیڕەو کردووە.
سەردەمە سەرەکییەکان و دیارترین نموونەکان لە خوارەوە کورتکراونەتەوە:
یەکەم: سەردەمی سەفەوییەکان (سەدەی 16 و 17 زایینی)
سەردەمی شاکانی سەفەوی، گەورەترین شەپۆلی کۆچپێکردن رویداوە، بەتایبەت لە سەردەمی شا عەباسی یەکەم (شا عەباسی گەورە) لە نێوان ساڵانی (1587 – 1629 ز)، بە سەردەمی زۆری ڕاگواستنی کوردان دادەنرێت بەم شێوەیە.
کۆچپێکردنی گەورە بۆ باکووری خۆراسان:
بەهۆی ئەوەى سنوورەکانی باکووری رۆژهەڵاتی ئێران لە ژێر هەڕەشەی بەردەوامی هێرش و تاڵانکاریی (ئۆزبەکەکان و تورکمانەکان)ـدا بوو. شا عەباس بۆ دروستکردنی پشتێنەیەکی بەرگریی بەهێز، بڕیاری ڕاگواستنی دەیان هەزار خێزانی کوردی لە ناوچەکانی کوردستان، ورمێ، دیاربەکر و قەفقاسەوە دا.
هۆزە گەورەکانی وەک زەعفەرانلو، شادلو، کیوانلو، قەرەچوڕلو و تۆپکانلو. نزیکەی ٤٠ هەزار بۆ ٥٠ هەزار خێزان بە زۆر ڕەوانەی ناوچەکانی قۆچان، شیروان، بجنۆرد، ئیسفراین و دەرەگەز کران. ئەمانە بنچینەی دانیشتووانی کوردی خۆراسانی ئەمڕۆ پێکدەهێنن.
ژمارەیەکی زۆر لە کوردەکان ڕەوانەی پارێزگاکانی وەک ئیسفەهان (پایتەختی ئەو کات)، قەزوین و گیلان کران بۆ تێکدانی یەکگرتوویی هۆزەکان و کەمکردنەوەی دەسەڵاتی میرنشینە خۆجێییەکان.
سەردەمی ئەفشارییەکان (سەدەی 18 زایینی)
لە سەردەمی نادر شای ئەفشار (1736 – 1747 ز)، سیاسەتی کۆچپێکردن بۆ خزمەتی سوپاسالاری و لەشکرکێشییەکانی پەیڕەو کرا:
نادر شا بەشێکی زۆر لە هۆزەکانی باکوور و ناوەڕاستی کوردستانی (وەک هۆزەکانی زەنگەنە و کڵهوڕ و هەندێک لە خێڵەکانی موکریان) بەرەو ناوچەکانی ههرات، مەشهەد و کەلات ڕاگواست تا لە هێڵی پێشەوەی جەنگەکانی بن.
بەشێک لە هۆزی غیاسوەند و رەشوەند گوازرانەوە بۆ سنووری قەزوین و باکووری ئێران، کە تا ئێستاش پاشماوەی ئەو خێڵانە لەو ناوچانە بە زمانی کوردی قسە دەکەن.
سەردەمی زەندییەکان (کۆتایی سەدەی 18 زایینی)
کەریم خانی زەند (کە خۆی لە رەچەڵەکدا لە هۆزەکانی لەک و کوردی لوڕستان بوو) کاتێک شیرازی کردە پایتەخت، بەشێکی زۆر لە سەرۆک خێڵەکان و خێزانەکانی لوڕ و لەکی بەرەو پارێزگای فارس و دەوروبەری شیراز راگواست بە مەبەستی پاراستنی دەسەڵاتەکەی و دروستکردنی سوپایەکی تایبەت کە دڵسۆزی بنەماڵەکەی بن. پاش رووخانی زەندییەکان، زۆرێک لەو خێزانانە لە باشووری ئێران مانەوە.
سەردەمی قاجارییەکان (سەدەی 19 تا سەرەتای سەدەی 20)
دەسەڵاتدارانی قاجار، بەتایبەت ئاغا محەممەد خان و دواتر ناسرەدین شا، شێوازی دەربەدەرکردن و دابەشکردنی سەرکردە و خێڵە یاخیبووەکانیان بەکاردەهێنا بەم شێوەیە:
دوای راپەڕین یان سەرکەشیی هەر هۆزێک (وەک بەشێک لە هۆزەکانی جاف، کەڵهوڕ، یان شکاک)، سەرکردەکانیان دەستبەسەر دەکران و بەشێک لە بنەماڵەکانیان دەنێردران بۆ تاران، مازەندەران، یان تەبرێز تا وەک بارمتە بمێننەوە، لەم سەردەمەدا جێگیربوونی هەندێک لە تیرەکانی کورد (وەک عەمارلو لە رۆدبار و مەنجیل) قووڵتر بووەوە، کە بۆ پاراستنی رێگە ستراتیژییەکانی تاران بۆ کەناراوەکانی دەریای خەزەر جێگیر کرابوون.
سەردەمی پەهلەوی (سەدەی 20 زایینی)
لە سەردەمی رەزا شای پەهلەوی، کۆچپێکردنەکان شێوازێکی مۆدێرنتری بەخۆیەوە گرت بە ئامانجی (سەرکوتکردنی دەسەڵاتی خێڵەکی) و (یەکدەستکردنی نەتەوەیی):
لە دەیەکانی 1920 و 1930 زایینیدا، بەتایبەت دوای راپەڕینی سمکۆی شکاک و شۆڕش و بەرخۆدانەکانی تری کوردستان، سەدان خێزانی سەرۆک هۆزەکانی شکاک، مەنگوڕ، گۆران و کەلهوڕ بۆ شارەکانی ناوەڕاست و رۆژهەڵاتی ئێران (وەک تاران، قوم، یەزد، و مەشهەد) دوورخرانەوە تا دەسەڵاتی چەکدارییان لە ناوچەکانی خۆیاندا لەناو بچێت.
پوختەی ناوچە سەرەکییەکان کە کوردی بۆ ڕاگوێزراوە:
1. باکووری خۆراسان (شیروان، قۆچان، بجنۆرد): گەورەترین و دیارترین کۆمەڵگەی کوردین لە دەرەوەی جوگرافیای سەرەکیی کوردستان (بە زاراوەی کورمانجی دەدوێن).
2. قەزوین و لوشان (باکووری ئێران): کوردەکانی رەشوەند، مافی و غیاسوەند (بە زاراوەی لەکی و لوڕی و کوردیی ناوەندی دەدوێن).
3. گیلان (ناوچەی رۆدبار): هۆزی عەمارلو.
4. مازەندەران و کەلاردەشت: کوردانی خواجەوەند و بەشێک لە هۆزە کۆچپێکراوەکانی سەردەمی قاجار.
5. فارس (شیراز): کوردانى پاشماوەى سەردەمی زەندییەکان لە باشووری ئێران.
پاش زیاتر لە چوار سەدە لە دەربەدەری، کوردی خۆراسان سەلماندی کە مێژووی نەتەوەیەک بە پەڕینەوە لە دەشت و بیابانەکان ناسڕێتەوە. ئەگەرچی داگیرکەران ویستیان ئەم گەلە لە نێو سنوورە نامۆکاندا بتوێننەوە و بیانکەنە قوربانیی جەنگەکانیان، بەڵام ئەمڕۆ لە گرمەی دەنگی دەنگبێژە بەخشییەکان و ئاوازی دوتاری “لێ یارێ”دا، دەبینین رەگی ئەم خەڵکە هێشتا بە زاگرۆس و نیشتمانەوە بەستراوەتەوە. کاروانە دێرینەکەی قۆچان و شیروان بە تەنیا راکێشانی جەستەکان نەبوو، بەڵکو ململانێی مانەوەی رۆحێک بوو کە هیچ تەپوتۆزێکی غەریبی نەیتوانی بیخنکێنێت.