لە عێراق، گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی تەنها کێشەی دزینی پارە نییە، بەڵکو بەشێکە لە قەیرانێکی قووڵتر کە تێیدا دەسەڵات، حزبە سیاسییەکان، دامەزراوە حکومییەکان و دەزگاکانی چاودێری پێکەوە گرێدراون.
توێژینەوەیەکی پەیمانگای چاتەم هاوس، بە نووسینی دکتۆر رێناد مەنسوور و لە ژێر ناونیشانی «چارەسەرکردنی کێشەی لێنەپرسینەوە لە دەوڵەتی عێراق»، دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە کێشەی بنەڕەتیی عێراق نەبوونی یاسا و دامەزراوەی چاودێری نییە، بەڵکو لاوازیی سەربەخۆیی و توانای ئەو دامەزراوانەیە لە بەرامبەر دەسەڵاتی تۆڕە سیاسییەکاندا.
دزیی سەدە، نموونەیەک لە قەیرانی لێپرسینەوە
لە 27ی تشرینی دووەمی 2022دا، محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، لەبەردەم کامێراکاندا راوەستا و رایگەیاند کە حکومەتەکەی نزیکەی 125 ملیۆن دۆلاری لەو پارەیە گەڕاندووەتەوە کە لە دۆسیەیەکی گەورەی گەندەڵیدا ون ببوو.
ئەو دۆسیەیە بە «دزیی سەدە» ناسرا، دۆسیەیەک کە تێیدا نزیکەی 2.5 ملیار دۆلار لە ئەمانەتە باجییەکانی عێراق راکێشرابوو.
توێژینەوەکە دەڵێت دەستگیرکردنی ژمارەیەک گومانلێکراو لە سەرەتادا هیوای لێپرسینەوەی دروست کرد، بەڵام دواتر ئازادکردنی هەندێک لە تۆمەتباران بە کەفالەت و لابردنی دەستبەسەرداگرتن لەسەر زیاتر لە چل موڵک، پرسیاری جددیی لەسەر کاریگەریی رێکارەکانی لێپرسینەوە هێنایە ئاراوە.
بێگومان ئازادکردن بە کەفالەت بە خۆی بەڵگەی بێتاوانی یان تاوانباریی کەس نییە. گرنگیی ئەم نموونەیە لە توێژینەوەکەدا لەوەدایە کە نیشانی دەدات چۆن دۆسیەیەکی گەورەی دارایی دەتوانێت متمانەی هاووڵاتیان بە توانای دەوڵەت لە گەڕاندنەوەی پارە و جێبەجێکردنی یاسادا بخاتە ژێر پرسیارەوە.
کاتێک دەسەڵات دەست بەسەر دامەزراوەکاندا دەگرێت
دوای ساڵی 2003، عێراق بووە خاوەنی دەستوور، هەڵبژاردنی فرەحزبی، پەرلەمان و دامەزراوەکانی چاودێری. بەڵام بەپێی توێژینەوەکە، ئەم گۆڕانکارییانە نەیانتوانی سیستەمێکی بەهێزی لێپرسینەوە دابمەزرێنن.
رێناد مەنسوور بە وردی باسی دیاردەی «دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت» دەکات، واتە ئەو دۆخەی تێیدا تۆڕە سیاسی و ئابوورییە بەهێزەکان بەشێک لە دامەزراوە گشتییەکان دەخەنە ژێر هەژموونی خۆیانەوە.
لەو بارودۆخەدا، پۆستە حکومییەکان تەنها ئامرازی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری نین، بەڵکو بۆ فراوانکردنی هەژموون، دابینکردنی بەرژەوەندیی حزبی و پاراستنی کەسانی نزیک بەکاردەهێنرێن.
توێژینەوەکە ئەم دیاردەیە بە یەک حزب یان گرووپێکی دیاریکراوەوە نابەستێتەوە، بەڵکو وەک کێشەیەکی پێکهاتەیی لە سیستەمی سیاسیی دوای 2003دا شی دەکاتەوە.
دەستەی دەستپاکی، بۆچی زۆربەی دۆسیەکان ناگەنە دادگا؟
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دۆزینەوەکانی توێژینەوەکە پەیوەندی بە کاری دەستەی دەستپاکیی عێراقەوە هەیە.
بەپێی وتەی بەرپرسێکی ناو دەستەکە، کە توێژەر چاوپێکەوتنی لەگەڵ کردووە، بە تێکڕایی تەنها نزیکەی 25٪ی ئەو دۆسیانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت دەگەنە دادگا، و ژمارەیەکی کەمتریش لەوانە دەگەنە قۆناغی حوکمی کۆتایی.
ئەم ژمارەیە ئاماری فەرمیی گشتی نییە، بەڵکو ژمارەیەکە کە توێژینەوەکە لە چاوپێکەوتنێکدا بەدەستی هێناوە.
توێژینەوەکە دەگێڕێتەوە کە پەرلەمانتارێکی پێشووی عێراق سەدان دۆسیەی بۆ دەستەی دەستپاکی ناردووە، بەڵام تەنها ژمارەیەکی کەمیان گەیشتوونەتە کۆتایی رێکارە یاساییەکان.
بەپێی گێڕانەوەی ئەو پەرلەمانتارە، هەندێک کەسایەتیی سیاسی هەوڵیان داوە لە رێگەی کارمەند و نوێنەرەکانیانەوە کار بکەنە سەر بەدواداچوونی دۆسیەکان.
ئەمە یەکێک لە گرنگترین کێشەکان دەخاتەڕوو: ئەگەر دەزگایەکی چاودێری نەتوانێت بە سەربەخۆیی لێکۆڵینەوە بکات، چۆن دەتوانێت بەرپرسێکی بەهێز راپێچی بەردەم یاسا بکات؟
دیوانی چاودێریی دارایی، دامەزراوەیەک بە دەسەڵاتی سنووردار
دیوانی چاودێریی دارایی فیدڕاڵی، کە مێژووی دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1927، یەکێکە لە دامەزراوە سەرەکییەکانی پاراستنی سامانی گشتی.
ئەرکی دیوانەکە پشکنینی هەژمارەکان، چاودێریکردنی خەرجییە گشتییەکان و دڵنیابوونە لەوەی پارەی دەوڵەت بە شێوەیەکی یاسایی و کارا خەرج دەکرێت.
بەڵام توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە فشارە سیاسییەکان دەتوانن کاریگەریی ئەم دامەزراوەیە سنووردار بکەن.
لە دۆسیەی «دزیی سەدە»دا، ئەم پرسیارە هاتە ئاراوە: بۆچی سیستەمی چاودێری نەیتوانی پێش راکێشانی بڕە پارەیەکی ئەوەندە گەورە، پێشێلکارییەکان بدۆزێتەوە و رێگرییان لێ بکات؟
ئەمەش دەریدەخات کە بوونی دەزگای چاودێری بە تەنها بەس نییە، بەڵکو گرنگ ئەوەیە ئەو دەزگایە دەسەڵات و سەربەخۆیی پێویستی بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی هەبێت.
دادگا و پەرلەمان، ئایا دەتوانن دەسەڵات سنووردار بکەن؟
بەپێی توێژینەوەکە، دامەزراوە دادوەرییەکانی عێراقیش رووبەڕووی پرسیاری سەربەخۆیی و دەستتێوەردانی سیاسی بوونەتەوە.
نووسەر ئاماژە بە چاوپێکەوتنەکانی لەگەڵ شارەزایانی یاسا دەکات، کە نیگەرانیی خۆیان لە چڕبوونەوەی دەسەڵاتی بڕیاردانی دادوەری و هەژموونی سیاسی بەسەر دامەزراوەکاندا دەربڕیوە.
لە بەشێکی دیکەدا، توێژینەوەکە لاوازیی چاودێریی پەرلەمانی دەخاتەڕوو. پەرلەمان دەبێت بتوانێت لەسەر خەرجکردنی بودجە، گرێبەستەکان و بەڕێوەبردنی سامانی گشتی لێپرسینەوە لە حکومەت بکات.
بەڵام ئەگەر ئەندامانی پەرلەمان و بەرپرسەکانی حکومەت لە هەمان تۆڕی بەرژەوەندیی سیاسیدا گرێدرابن، مەترسیی لاوازبوونی چاودێریی پەرلەمانی هەیە.
لەو حاڵەتەدا، دامەزراوەکانی لێپرسینەوە بوونیان هەیە، بەڵام ناتوانن بە تەواوی دەسەڵات سنووردار بکەن.
خەڵک و میدیا، بۆچی دەنگی رەخنەگران لاواز دەکرێت؟
توێژینەوەکە تەنها لە حکومەت و دادگا ناکۆڵێتەوە، بەڵکو باسی رۆڵی میدیا، رێکخراوە مەدەنییەکان و خۆپیشاندانەکانیش دەکات.
لە راپرسییەکی چاتەم هاوسدا، کە لە ساڵی 2021 ئەنجام دراوە و 1600 هاووڵاتیی لە پارێزگاکانی عێراق گرتووەتەوە، دەرکەوتووە کە متمانە بە زۆربەی دامەزراوەکانی لێپرسینەوە لاوازە.
بەڵام لە هەمان کاتدا، بەشداربووان هێشتا باوەڕیان وایە کە دادگا و دامەزراوە فەرمییەکان دەبێت لێپرسینەوە لە بەرپرسان بکەن.
توێژینەوەکە هەروەها ئاماژە بە خۆپیشاندانەکانی تشرینی یەکەمی 2019 دەکات، کە داوای چاکسازیی سیاسی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵییان دەکرد، بەڵام رووبەڕووی سەرکوتکردن بوونەوە.
بەپێی شیکردنەوەی نووسەر، کۆنترۆڵکردنی بەشێک لە میدیا و ناوەندەکانی رای گشتی دەبێتە ئامرازێک بۆ لاوازکردنی فشاری کۆمەڵگا لەسەر دەسەڵات.
بۆچی چاکسازییەکان ئەنجامی چاوەڕوانکراویان نەبووە؟
لە ساڵانی دوای 2003دا، بەرنامە و پڕۆژەی زۆر بۆ پەرەپێدانی توانای دامەزراوە حکومییەکان، راهێنانی دادوەران، چاودێریی دارایی و پاڵپشتیی کۆمەڵگای مەدەنی جێبەجێ کراون.
توێژینەوەکە نموونەی پڕۆژەی «تطویر» دەهێنێتەوە، کە لە نێوان ساڵانی 2006 و 2011دا بە بودجەی نزیکەی 339.5 ملیۆن دۆلار جێبەجێ کرا.
ئامانجی پڕۆژەکە باشترکردنی بەڕێوەبردنی دامەزراوە حکومییەکان و کەمکردنەوەی گەندەڵی بوو.
بەڵام لە هەڵسەنگاندنی پڕۆژەکەدا رەخنە لەوە گیرا کە ئەنجامەکان زیاتر بە ژمارەی ئەو کارمەندانە پێوانە کراون کە راهێنراون، نەک بە رادەی کەمبوونەوەی گەندەڵی.
ئەم نموونەیە دەریدەخات کە راهێنان و دابینکردنی کەرەستەی تەکنیکی بە تەنها ناتوانن کێشەیەکی قووڵی سیاسی چارەسەر بکەن.
چارەسەر چییە؟
رێناد مەنسوور شێوازێکی نوێ پێشنیار دەکات بە ناوی «رێبازی تۆڕسازی»، واتە دروستکردنی تۆڕێکی هاوکاری لە نێوان ئەو کەسانەی دەیانەوێت دامەزراوەکان چاک بکەن.
بەپێی پێشنیارەکە، ئەم تۆڕە لە سێ بەش پێک دێت: بەرپرس و کارمەندە چاکسازیخوازەکانی ناو حکومەت، شارەزایانی یاسا و پارێزەران، و رێکخراوە مەدەنی و کەسایەتییە کاریگەرەکانی کۆمەڵگا.
ئامانج ئەوەیە ئەو کەسانەی بە تەنها ناتوانن رووبەڕووی فشارە سیاسییەکان ببنەوە، بە هاوکاریی یەکتر بتوانن بەڵگەکان بپارێزن، رای گشتی ئاگادار بکەنەوە و داوای جێبەجێکردنی یاسا بکەن.
توێژینەوەکە جەخت دەکاتەوە کە پێویستە ئەو کەسانەی هەوڵی ئاشکراکردنی گەندەڵی دەدەن، لە رووی ئەمنی و یاساییەوە بپارێزرێن.
کۆتایی، سامانەکە هی کێیە؟
ئەوەی لەم توێژینەوەیە دەردەکەوێت ئەوەیە کە دزیی سامانی گشتی تەنها بە دۆزینەوە و سزادانی دزێک کۆتایی نایەت.
ئەگەر ئەو سیستەمەی رێگە بە بەهەدەردانی پارە دەدات وەک خۆی بمێنێتەوە، مەترسیی دووبارەبوونەوەی هەمان پێشێلکارییەکانیش بەردەوام دەبێت.
دەوڵەتێک کە لە هەموو دەزگاکانیدا چاودێری و لێپرسینەوەی تێدا بێت، دەتوانێت سامانی گشتی باشتر بپارێزێت. بەڵام ئەگەر دەسەڵات بتوانێت چاودێرەکانی خۆی کۆنترۆڵ بکات، یاسا هێزی راستەقینەی خۆی لەدەست دەدات.
پرسیاری بنەڕەتی ئەوە نییە کە چەند ملیار دۆلار لە سامانی گشتی ون بووە، بەڵکو ئەوەیە کە دەبێت لێپرسینەوە لە کێ بکرێت لەسەر ئەو پارەیە، و بۆچی رێکارەکانی لێپرسینەوە ناتوانن هەمیشە ئەم ئەرکە بەجێ بگەیەنن؟
ئەمە ئەو پرسیارەیە کە توێژینەوەکەی چاتەم هاوس دەیخاتە بەردەم دەوڵەت و کۆمەڵگای عێراق.
سەرچاوەکان
- Mansour, Renad. Tackling Iraq’s unaccountable state. Chatham House, 11 December 2023. (Chapters 2, 3 and 5)
https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/2024-01/2023-12-11-tackling-iraqs-unaccountable-state-mansour_0.pdf - Shafaq News. Al-Sudani: Iraq has retrieved 182 billion dinars in stolen funds. 27 November 2022.
https://www.shafaq.com/en/Iraq/Al-Sudani-Iraq-has-retrieved-182-billion-dinars-in-stolen-funds - Kurdistan 24. 182.7 billion Iraqi dinars stolen returned to Iraq: Iraqi Prime Minister. 27 November 2022.
https://www.kurdistan24.net/en/opinion/390061/182.7-billion-Iraqi-dinars-stolen-returned-to-Iraq:-Iraqi-Prime-Minister