دۆلار ئەمڕۆ تەنها دراوی ئەمریکا نییە، یەکێکە لە گرنگترین دراوەکانی بازرگانی، بانکداری و پاشەکەوتی جیهان. بەڵام ئەم باڵادەستییە لە یەک رۆژدا دروست نەبووە، نزیکەی دوو سەدە مێژووی لەپشتە.
دۆلار لە کوێوە هات؟
دوای سەربەخۆبوونی ئەمریکا، وڵاتە تازەکە پێویستی بە سیستەمێکی یەکگرتووی پارە هەبوو. لە ساڵی 1792دا کۆنگرێسی ئەمریکا یاسای دروستکردنی سیستەمی دراوی وڵاتەکەی پەسەند کرد و دۆلار بوو بە بنەمای فەرمیی پارەی ئەمریکا، هەمان یاسا دامەزراوەی دروستکردنی سکەی ئەمریکاشی دامەزرا. لە سەرەتادا، بەهای دۆلار بە زێڕ و زیوەوە گرێدراو بوو، بە درێژایی سەدەی نۆزدەهەم، ئەمریکا چەند شێوازێکی جیاوازی سیستەمی پارەیی تاقی کردەوە، تا دواتر زێڕ بوو بە پشتگیریی گرنگی دۆلار.
چۆن دۆلار بوو بە دراوی جیهانی؟
گۆڕانکاریی گەورە دوای جەنگی دووەمی جیهانی رووی دا. لە کۆتایی جەنگەکەدا، ئەمریکا بووبوو بە یەکێک لە بەهێزترین ئابوورییەکانی جیهان و بەشێکی زۆری زێڕی فەرمیی جیهانی لە دەستیدا بوو، بەپێی داتاکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، لە ساڵانی دوای جەنگدا ئەمریکا نزیکەی 60٪ی زێڕی فەرمیی جیهانی لەدەستدا بوو. لە ساڵی 1944دا، وڵاتانی هاوپەیمان لە کۆنفرانسی برێتۆن وودز سیستەمێکی نوێی پارەیی جیهانییان دروست کرد، بەپێی ئەو سیستەمە، زۆربەی دراوەکان بە دۆلارەوە بەستران و دۆلاریش بە زێڕەوە، بە نرخی 35 دۆلار بۆ هەر ئۆنسێک زێڕ، بەو شێوەیە دۆلار بوو بە ناوەندی سیستەمی پارەیی دوای جەنگ.
چی رووی دا کە دۆلار لە زێڕ جیابووەوە؟
لە ساڵانی 1960دا ژمارەی دۆلارەکانی دەرەوەی ئەمریکا زۆر بوون و هەندێک وڵات دەستیان کرد بە گۆڕینی دۆلارەکانیان بە زێڕ، ئەمە فشارێکی گەورەی خستە سەر زێڕی ئەمریکا. لە 15ی ئابی 1971، سەرۆک ریچارد نیکسۆن گۆڕینی دۆلار بە زێڕی راگرت، بەو بڕیارە سیستەمی برێتۆن وودز بە کردار کۆتایی هات، لەوە بەدواوە دۆلار چیتر بە زێڕەوە نەبەسترا، بەڵکو بەهای لەسەر متمانە بە ئابووری، حکومەت و سیستەمی داراییی ئەمریکا و هەروەها بازاڕ دیاری دەکرا.
بۆچی دوای جیابوونەوە لە زێڕ هەر باڵادەست مایەوە؟
پێشبینی دەکرا دۆلار دوای جیابوونەوە لە زێڕ لاواز بێت، بەڵام چەند هۆکارێکی سەرەکی ڕێگرییان لەوە کرد:
• ئابووریی ئەمریکا هێشتا یەکێک بوو لە گەورەترین ئابوورییەکانی جیهان
• بازاڕی داراییی ئەمریکا زۆر گەورە و قووڵ بوو، بانکی ناوەندی و وەزارەتی داراییی ئەمریکا توانایان هەبوو بڕێکی زۆر پارە و قەرز بەڕێوە بەرن
• سەنەدەکانی حکومەتی ئەمریکا بوون بە شوێنێکی سەرەکی بۆ پاشەکەوتی بانکە ناوەندییەکان
• زۆرێک لە بازرگانییە نێودەوڵەتییەکان، لە نەوت و ماددە خامەکانەوە تا قەرز و بیمە، بە دۆلار هەژمار دەکران
• کاریگەریی تۆڕ: کاتێک زۆر کەس و دامەزراوە دۆلار بەکار دەهێنن، بەکارهێنانی بۆ کەسانی تریش ئاسانتر دەبێت.
بۆیە باڵادەستیی دۆلار تەنها بەهۆی هێزی سیاسیی ئەمریکاوە نییە، بەڵکو بەهۆی قووڵیی بازاڕی دارایی، گەورەیی ئابووری، متمانە و بەکارهێنانی فراوانی لە بازرگانیی جیهانیشەوەیە.
ئایا دۆلار هێشتا هەمان هێزی پێشووی هەیە؟
هێشتا دۆلار یەکەم دراوی پاشەکەوتی جیهانییە، بەڵام بەشەکەی لە پاشەکەوتە فەرمییەکانی جیهان لە درێژخایەندا کەمێک دابەزیوە، بەپێی نوێترین داتای سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بۆ چارەکی دووەمی 2026، نزیکەی 56.7٪ی پاشەکەوتی دراوی بیانیی تۆمارکراوی بانکە ناوەندییەکان بە دۆلارە. ئەمە واتە یۆرۆ، یوانی چین، یەن و دراوەکانی تر بەشێکیان هەیە، بەڵام تا ئێستا هیچ کامیان بەتەنها شوێنی دۆلار نەگرتووەتەوە.
کورتەی مێژووەکە: دۆلار لە 1792دا وەک دراوی نیشتمانیی ئەمریکا رێکخرا، دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە رێگەی برێتۆن وودزەوە بوو بە ناوەندی سیستەمی پارەی جیهان، لە 1971 لە زێڕ جیابووەوە، بەڵام بەهۆی هێزی ئابووری و سیستەمی داراییی ئەمریکا باڵادەستییەکەی پاراست.