
داڕمانی پێشەنگیی زانستی لە جیهانی ئیسلامی و عەرەبیدا کە بەسەردەمی (زێڕین بەناوبانگە) و گواستنەوەی ئەم پێشەنگییە بۆ رۆژئاوا، یەکێکە لە گرنگترین وەرچەرخانە مێژووییەکان. ئەم گۆڕانکارییە زیاتر لە یەک هۆکارى نەبوو، بەڵکو کۆمەڵێک فاکتەری سیاسی، هزری، ئابووری و سەربازی بوون کە هاوکات لە هەردوو ناوچەکەدا پێچەوانەی یەکتر کاریان دەکرد.
یەکەم: هۆکارەکانی پاشەکشەی زانستی لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا
سەردەمی زێڕینی زانست (لە سەدەی ٨ تا ١٣ی زایینی) کاتێک گەشەی کرد کە دەسەڵاتێکی ناوەندیی بەهێز پشتیوانیی لە زانایان، وەرگێڕان و ناوەندەکانی وەک (بیت الحکمة) دەکرد.
دواتر خەلافەت پارچەپارچە بوو بۆ میرنشینی لاواز، شەڕی ناوخۆیی و کێبڕکێی دەسەڵات سەریهەڵدا، ئەمەش ژینگەی ئارام و پشتیوانیی دارایی بۆ توێژینەوەی زانستی نەهێشت.
هێرشە وێرانکەرە دەرەکییەکان
هێرشی مەغۆلەکان (١٢٥٨ز) و رووخاندنی بەغدا و سووتاندنی کتێبخانە مەزنەکانی وەک بیت الحکمة و کوشتنی هەزاران زانا و بیرمەند گورزێکی کوشندە بوو لە ژێرخانی زانستی.
جەنگەکانی خاچپەرستان و کەوتنی ئەندەلوس (١٤٩٢ز): لەناوبردنی ناوەندە گرنگەکانی زانست و گواستنەوەی مەعریفە بەرەو ئەورووپا.
داخرانی فیکری و پاشەکشەی عەقڵانییەت
زاڵبوونی رەوتی تەقلیدگەرایی و کەمبوونەوەی ئیجتیهاد و بایەخنەدان بە زانستە ئەقڵی و سروشتییەکان (وەک فەلسەفە، فیزیا، ئەستێرەناسی و بیرکاری) بە چاوێکی گوماناوی سەیرکران یان بە بێسوود دانران.
ئەو دیالۆگ و ململانێ ئازادەی پێشتر لە نێوان فەیلەسووف و زانایاندا هەبوو جێگەی خۆی دا بە قەتیسبوون لە قاڵبی چەقبەستوودا مانەوە.
گۆڕانی رێڕەوە بازرگانییەکان و داڕمانی ئابووری
دوای دۆزینەوەی کیشوەری ئەمریکا و رێگەی دەریایی (رأس رجاء الصالح)، رێگەی بازرگانیی جیهانی لە دەستی موسڵمانان دەرچوو؛ داهاتی ناوچەکە کەمیکرد و پارەی پێویست بۆ بوژانەوەی زانستی و دامەزراوەکان نەما.
دووەم: بۆچی رۆژئاوا بووە پێشەنگ؟
رۆژئاوا چەند وەرچەرخانێکی بنەڕەتییان ئەنجامدا کە هێڵی مێژووییان گۆڕی
پشتبەستن بە میراتی ڕۆژهەڵات و وەرگێڕان
ئەورووپا دەستی پێکرد لەو شوێنەی کە زانایانی وەک ئیبن روشد، ئیبن سینا، خوارزمی، و ئیبن هەیسەم لێی وەستابوون؛ کتێبەکانی ئەوان لە زانکۆکانی وەک پاریس و ئۆکسفۆرد کرانە سەرچاوەی سەرەکی.
سەردەمی رێنیسانس و ریفۆرمی ئایینی
کەمکردنەوەی هەژموونی کەنیسە و جیاکردنەوەى دەسەڵاتی ئایین لە زانست و توێژینەوەدا.
ئازادبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە؛ چیتر دەقەکان پیرۆز نەبوون ئەگەر لە تاقیکردنەوەدا ڕاست دەرنەچوونایە.
پێشکەوتنی مێتۆدی زانستی و تاقیکاری
زانایانی وەک فرانسیس بیکۆن، گالیلۆ و نیوتن بنەمای(مێتۆدی زانستیی نوێ) یان دانا: کە پشت بە بەڵگەی حاشاهەڵنەگر، بیرکاری و تاقیکردنەوە دەبەستێت نەک بۆچوونی نەریتی.
شۆڕشی پیشەسازی و بەستنەوەی زانست بە ئابوورییەوە
رۆژئاوا توانی زانستە بوارى تیۆرییەوە بکاتە کارگە، کەشتی، شەمەندەفەر و چەک؛ ئەمەش بووە هۆی دەوڵەمەندبوونی زیاتر و وەبەرهێنانی زیاتر لە توێژینەوە و زانکۆکاندا.
دامەزراوەسازی
برەودان بە دروستکردنی زانکۆی سەربەخۆ، زیادکردنی چاپخانەکان (کە کتێبی هەرزان و بەرفراوان کرد)، و دادگا و یاسایەک کە مافی داهێنەر دەپارێزێت.
ئەمڕۆش، پێشەنگیی زانستی بەندە بە ژینگەی سیاسی و ئابوورییەوە؛ رۆژئاوا خاوەنی ئازادیی ئەکادیمی، سەروەریی یاسا، بودجەی زەبەلاحی توێژینەوە و راکێشانی بلیمەتەکانی سەرانسەری جیهانە، لە کاتێکدا جیهانی عەرەبی بەدەست دەسەڵاتی تاکڕەو، گەندەڵی، کەمبوونی بودجەی زانستی و کۆچی مێشکەکانەوە دەناڵێنێت.