
لە دێرزەمانەوە تا ئەمڕۆ، دەسەڵاتە سیاسی و ئایینییەکان لە هیچ چەکێک هێندەی ئەو پەیڤانە نەترساون کە لەنێو لاپەڕەی کتێبەکاندا دەنووسرێنەوە. کاتێک وشە دەبێتە رێڕەوی ڕزگاریی نەتەوەیەک یان ئاوێنەیەک بۆ تێکشکاندنی دۆگما و ئەفسانەکان، بەردەوام یەکەم وەڵامی دەسەڵاتداران سووتاندن، قەدەغەکردن و قاچاخکردنی کتێب بووە؛ مێژوویەک کە لە قووڵایی چیاکانی کوردستانەوە تا گۆڕەپانەکانی ئەورووپا و دادگاکانی ڤاتیکان درێژ دەبێتەوە.
کاتێک پیتی کوردی دەبێتە تاوان
لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، رژێمە یەک لەدوای یەکەکانی ناوچەکە هەمیشە هەوڵیان داوە چەکی قەدەغەکردنی کتێب دژی ناسنامە و زمانی کوردی بەکاربهێنن.
هەرچەندە ئەحمەدی خانی لە (مەم و زین) دا مانیفێستی یەکگرتوویی و دەوڵەتی کوردی داڕشت، بەڵام بۆ دەیان ساڵ خوێندنەوەی بە زمانی دایک لە تورکیا تاوانێکی قورس بوو. هەروەها ئیبراهیم ئەحمەد لە (ژانی گەل) دا و شێرکۆ بێکەس و هێمن و فایەق بێکەس لە قەسیدە و شاکارەکانیاندا ژانی زیندان و کیمیابارانیان بە نهێنی دەگەیاندە شارەکان لە ڕێگەی دەزگای رۆنیۆی نێو شاخەوە.
( شەرەفنامە)ی شەرەفخانی بەدلیسی و لێکۆڵینەوەکانی د. ئیسماعیل بێشکچی و د. عەبدولڕەحمان قاسملوو رووبەڕووی سانسۆری توند بوونەوە، تەنیا لەبەر ئەوەی بەڵگەی حاشاهەڵنەگری مێژوویی بوون لەسەر داگیرکاری و مافی نەتەوەیەک.
هزرە یاخیبووەکانی جیهان
لەسەر ئاستی جیهانیش، ململانێی نێوان ئازادی و دیکتاتۆری دەیان شاکاری خستە نێو چوارچێوەی بەرهەمە قاچاخەکانەوە.
جۆرج ئۆروێڵ بە رۆمانەکانی (١٩٨٤ و کێڵگەی ئاژەڵان) بووە کابووسی دەسەڵاتی ستالین و بلۆکی رۆژهەڵات؛ هاوکات ئەلێکساندەر سۆلژینیتسین بە (نهێنی بەڵگەکانی دۆزەخ)ی کەمپەکانی کاری زۆرەملێی لە (مروارییەکانی گولاگ) دا بە قاچاخ ناردە دەرەوە.
لە فەتوای کوشتنی سەلمان روشدی بەهۆی (ئایەتە شەیتانییەکان) تا دادگاییکردنی نووسەرانی وەک گۆستاڤ فلۆبێر لەسەر (مادام بۆڤاری)، نابۆکۆڤ بۆ لۆلیتا و دەیڤید هێربێرت لۆڕێنس بۆ دڵداری خاتوو چاتەرلی، کۆمەڵگە پارێزگارەکان هەمیشە هەوڵیان داوە چاوی خوێنەر لەو واقیعە دابپۆشن کە پێیان باش نەبووە بیبینێت.
بە مەبەستی رێگری لە گەڕانەوەی وێرانکارییەکانی فاشیزم لە ئەورووپا، کتێبی (خەباتی من)ی هیتلەریش بۆ چەندین دەیە قەدەغە کرا.
کاتێک کەنیسە هەموو شتێکی حەرام کرد
لە سەدەی شازدەهەمدا، کەنیسەی کاسۆلیکی لە ترسی بزووتنەوەی ریفۆرم و داهێنانی ئامێری چاپ، لیستی کتێبە قەدەغەکراوەکانی دامەزراند. لە ماوەی زیاتر لە چوار سەدەدا هەزاران شاکار لە دۆزینەوەکانی کۆپەرنیکۆس و گالیلۆوە تا شاکارەکەی ڤیکتۆر هوگۆ بێنەوایان حەرام و قەدەغە کران و سووتێنران.
سامناکترین بەشی ئەم دادگاییکردنە ئەدەبییە، سەپاندنی حوکمی قەدەغەکردنی رەها بوو؛ واتە قەدەغەکردنی رەهای سەرجەم بەرهەمەکانی نووسەر، لە رابردوو و داهاتوودا.
فەیلەسووفە مەزنەکانی وەک سپینۆزا، ڤۆڵتێر، دەیڤید هیوم، دیدرۆ و ژان ژاک روسۆ بەهۆی خستنەژێر پرسیاری دۆگمای کەنیسەوە، هەموو بەرهەمەکانیان قەدەغە کران. رۆماننووسانی وەک ئۆنۆرێ دۆ باڵزاکیش زیاتر لە ٩٠ رۆمانی کۆمیدیای مرۆڤایەتی قەدەغە کران و سووتێنران.
ئەم دیاردەیە جیهانی ئیسلامیشی گرتووەتەوە
شاکارەکانی ئیبن روشد وەک (تهافت التهافت) بەهۆی تێکەڵکردنی فەلسەفەی ئەرستۆ بە ئایین لە ئەندەلوس سووتێنران و خۆیشی دوورخرایەوە. (فصوص الحکم)ی ئیبن عەرەبی بە بیانووی بیرۆکەی (وەحدەتی وجوود) و زاراوە نامۆکانی تەسەوف حەرام کرا، و (إحیاء علوم الدین)ی ئیمامی غەزالی لە سەردەمی دەوڵەتی مورابیتین لە ئەندەلوس بە تۆمەتی تێکەڵکردنی فەلسەفە بە شەریعەت لە گۆڕەپانەکاندا سووتێنرا؛ کتێبەکانی ئیبن تەیمییەش بەهۆی فەتواکانی دەربارەی سیفاتی خودا و تەڵاق لە دیمەشق قەدەغە کران و خۆیشی زیندانی کرا.
(الإسلام وأصول الحکم)ی عەلی عەبدولڕازیق بەهۆی جیاکردنەوەی پەیامی ئایینی لە سیستەمی سیاسیی (خەلافەت)، لە میسر قەدەغە کرا و بڕوانامەی ئەزهەری لێ سەندرایەوە.
(فی الشعر الجاهلی)ی تەها حوسێن بەهۆی خستنەژێر پرسیاری مێژووی سەردەمی جاهیلی و هەندێک گێڕانەوەی قورئانی، دەستی بەسەردا گیرا.
(أولاد حارتنا)ی نەجیب مەحفووز بەهۆی وێناکردنی سیمبۆلیی پێغەمبەران لە قاڵبی رۆماندا، بۆ چەندین دەیە لە جیهانی عەرەبیدا قەدەغە کرا.
(معالم فی الطریق)ی سەید قوتب بەهۆی بە نەفامیزانینی کۆمەڵگە هاوچەرخەکان و چەمکی حاکمییەت، لە زۆربەی وڵاتاندا وەک کتێبێکی توندڕەوی قەدەغە کرا.
(نقد الفکر الدینی)ی سادق جەلال ئەلعەزم و نووسینەکانی (نەسر حامد ئەبووزەید) بەهۆی بەکارهێنانی رەخنەی فکری و شیکاریی مۆدێرن بۆ دەق و مێژووی ئایینی، کەوتنە بەر شاڵاوی دادگاییکردن و قەدەغەکاری.
دەبێت بگوترێت
مێژووی کتێبە یاساغکراوەکان سەلمێنەری یەک راستیی نەگۆڕە: دەسەڵاتەکان دەتوانن چاپخانەکان بسووتێنن، مەرگی نووسەران رابگەیەنن و زیندانەکان پڕ بکەن، بەڵام ئەو پەیڤەی کە لە ژێرزەمینەکان و لە قووڵایی شاخەکان بە قاچاخ چاپ دەکرێت، هەمیشە تەمەنی لە تەواوی ئەو ئیمپراتۆرییەت و رژێمانە درێژتر دەبێت کە هەوڵی خنکاندنی دەدەن.