ساڵی 1967 پەرلەمانتارێکی ویلایەتی هاریانای هیندستان بە ناوی “گایا لال” لە ماوەی تەنها دوو هەفتەدا سێ جار حزبی خۆی گۆڕی، ئەمەش بووە هۆی داهێنانی زاراوەی بەناوبانگی “ئایا رام گایا رام” (Aaya Ram Gaya Ram) بۆ وەسفکردنی بازدانی سیاسی و دەنگفرۆشتن.
سەنگەرگواستنەوە
سەنگەرگواستنەوەی پەرلەمانی یەکێکە لە پڕکێشەترین و ئاڵۆزترین ئەو قەیرانە دەستووری و سیاسییانەی رووبەڕووی سیستەمە دیموکراسییە نوێنەرایەتییەکان دەبێتەوە. مەبەست لەم چەمکە، گۆڕینی لایەنگری یان ئینتیمای سیاسیی پەرلەمانتارە لەو حزب، لیست و هاوپەیمانێتییەی لەسەری هەڵبژێردراوە بۆ لایەنێکی دیکەی نێو پەرلەمان، یان راگەیاندنی سەربەخۆیی دوای دەستبەکاربوونی. ئەم دیاردەیە هاوسەنگیی هێز لەنێو دەسەڵاتی یاساداناندا دەشێوێنێت، زۆرینەی پەرلەمانی لەسەر بنەمای ساتوسەودا و بەرژەوەندیی کاتی دروست دەکات، و متمانەی گشتیی هاووڵاتیان بە سندووقەکانی دەنگدان تووشی داڕمان دەکات.
یەکەم: مێژووی پەرەسەندنی سەنگەرگواستنەوە
رەگی مێژوویی لە بەریتانیا: سەرەتای ئەم دەستەواژەیە بۆ سەدەی هەژدەهەم و نۆزدەهەم لە پەرلەمانی بەریتانیا (سیستەمی وێستمینستەر) دەگەڕێتەوە. لە نەریتی پەرلەمانی بەریتانیادا، ئەندامانی پارتی حوکمڕان لە لایەک دادەنیشن و ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن لە لایەکی تر، کاتێک ئەندامێک بڕیاری دەدا دڵسۆزیی خۆی بگۆڕێت، لە رووی فیزیکییەوە هۆڵی پەرلەمانی دەبڕی و بەرەو لایەکەی تر هەنگاوی دەنا، کە بە “بڕینی هۆڵی پەرلەمان” ناودێر کرا.
نموونەی وینستن چەرچڵ: ناوبراو دوو جار سەنگەری گواستەوە، ساڵی 1904 بەهۆی ناڕەزایەتی بەرامبەر سیاسەتی باجی گومرگی لە پارتی پارێزگارانەوە چووە نێو پارتی لیبراڵ، و دواتر لە ساڵی 1924 دووبارە لە لیبراڵەوە گەڕایەوە بۆ نێو پارتی پارێزگاران.
پەرەسەندن لە ئاسیا و ئەفریقا: لە قۆناغی پاش جەنگی جیهانیی دووەم و سەربەخۆبوونی وڵاتان، ئەم کارە بووە دیاردەیەکی رۆژانەی پڕ لە گەندەڵی. لە دەیەی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا لە هیندستان، ئەم دیاردەیە گەیشتە لووتکە، ساڵی 1967 پەرلەمانتارێکی ویلایەتی هاریانا بە ناوی “گایا لال” لە ماوەی تەنها دوو هەفتەدا سێ جار حزبی خۆی گۆڕی، ئەمەش بووە هۆی داهێنانی زاراوەی بەناوبانگی “ئایا رام گایا رام” (Aaya Ram Gaya Ram) بۆ وەسفکردنی بازدانی سیاسی و دەنگفرۆشتن.
واقیعی پاش 2005 لە عێراق: کڕینی پەرلەمانتاران و راکێشانیان بۆ نێو هاوپەیمانێتیی نوێ بووە ئامرازێکی سەرەکی بۆ پێکهێنانی زۆرینەی پەرلەمانی، یەکلاکردنەوەی پۆستی سەرۆک وەزیران و دابەشکردنی وەزارەتەکان، کە زۆرجار ئیرادەی دەنگدەری لە ناوەڕۆک بەتاڵ دەکردەوە.
دووەم: پاڵنەرە سەرەکییەکانی سەنگەرگواستنەوە
دەستکەوتی دارایی و بازرگانیی سیاسی: پارتی دەسەڵاتدار یان سەرمایەدارە سیاسییەکان بڕە پارەی کاش، گرێبەستی بازرگانی، یان ئیمتیازاتی دارایی پێشکەشی پەرلەمانتار دەکەن تا کورسیی پێویست بۆ تێپەڕاندنی بڕیار یان پڕۆژەیاسایەک دابین بکەن.
بەدەستهێنانی پۆستی باڵا: پەرلەمانتاران لە پێناو وەرگرتنی پۆستی وەزیر، بریکاری وەزارەت، یان باڵیۆز لە کابینەی نوێدا دەستبەرداری هاوپەیمانێتیی پێشوویان دەبن.
نائومێدی لە کاندیدکردنەوە: کاتێک پەرلەمانتار دڵنیا دەبێت حزبەکەی لە خولی داهاتوودا چانسی خۆکاندیدکردنەوەی پێ نادات، پێشوەختە پەیوەندی بە پارتێکی ترەوە دەکات تا کورسی و مانەوەی لە دەسەڵاتدا مسۆگەر بکات.
فشار و هەڕەشەی ئەمنی: لە سیستەمە یاسایییە لاوازەکاندا، پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن لە رێگەی دۆسیەی گەندەڵی، هەڕەشەی دەزگا ئەمنییەکان، یان لێدان لە بەرژەوەندییە بازرگانییەکانیان ناچار بە پاشەکشە و سەنگەرگواستنەوە دەکرێن.
ململانێی ئایدیۆلۆجی و ئازادیی ویژدان: لە حاڵەتی دەگمەندا، پەرلەمانتار بەهۆی لادانی حزبەکەی لە بنەما سەرەکییەکان و لە روانگەی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی بەرامبەر گەل، ریزی حزبەکەی جێدەهێڵێت.
سێیەم: مۆدێلی هیندستان و سزاکانی (توندترین رێکاری دەستووری)
لە ساڵی 1985، پەرلەمانی هیندستان هەموارکردنی پەنجا و دووەمی دەستووری پەسەند کرد کە بە “خشتەی دەیەم” یان یاسای دژەسەنگەرگواستنەوە دەناسرێت:
سەندنەوەی دەستبەجێی کورسی: ئەگەر ئەندامێک بە ئارەزووی خۆی دەست لە حزبی دایک بکێشێتەوە، یان بە پێچەوانەی فەرمانی حزبی لە پەرلەماندا دەنگ بدات، راستەوخۆ لە لایەن سەرۆکی پەرلەمانەوە ئەندامێتییەکەی هەڵدەوەشێتەوە و کورسییەکەی بە بەتاڵ دادەنرێت.
قەدەغەکردنی وەرگرتنی پۆستی وزاری: بەپێی هەموارکردنی نەوەد و یەکەمی دەستوور لە ساڵی 2003 (ماددەی 75، بڕگەی 1B)، پەرلەمانتاری سەنگەرگوازراو ناتوانێت هیچ پۆستێکی وەزیر، راوێژکار، یان پۆستێکی باڵای دەوڵەتی وەربگرێت تا تەواوبوونی خولی یاسایی پەرلەمان (کە 5 ساڵە).
سزای تاوانکاری و زیندانیکردن: بەپێی ماددەی 7 لە یاسای پێشگرتن لە گەندەڵی، ئەگەر دەربکەوێت پەرلەمانتار بەرامبەر دەنگدان یان هەڵوێستەکەی بەرتیلی وەرگرتووە، بە 3 بۆ 7 ساڵ زیندانی و غەرامە سزا دەدرێت. دادگای باڵای هیندستان لە ساڵی 2024 بە یەکجاری پارێزبەندیی لەسەر پەرلەمانتاران لە کەیسەکانی بەرتیلدا هەڵگرت.
سڕکردنی سیاسیی درێژخایەن: بەپێی ماددەی 8ی یاسای نوێنەرایەتیی گەل، ئەگەر پەرلەمانتار بە دوو ساڵ یان زیاتر زیندانی حوکم بدرێت، دوای تەواوبوونی ماوەی زیندانییەکەشی، بۆ ماوەی 6 ساڵی تر مافی خۆکاندیدکردنەوەی لە هەموو هەڵبژاردنێک لێ دەسەندرێتەوە.
چوارەم: بەراوردکاریی یاسایی: ئازادیی ویژدان بەرامبەر پاراستنی متمانەی دەنگدەر
قوتابخانەی یەکەم: مۆدێلی ئازادیی نوێنەرایەتی (بەریتانیا، ئەڵمانیا، کەنەدا)
پێناسەی پێگە: پەرلەمانتار نوێنەری سەربەخۆی تەواوی هاووڵاتیان و نەتەوەیە، نەک کارمەندی حزبێکی دیاریکراو.
بنەمای دەستووری: ئازادیی ویژدان و سەربەخۆییی تەواو لە بڕیارداندا، وەک ئەوەی لە ماددەی 38ی یاسای بنەڕەتیی ئەڵمانیادا هاتووە، پەرلەمانتاران تەنها پابەندی ویژدانی خۆیانن و بە فەرمانی حزبی نابەسترێنەوە.
سزای یاسایی: هیچ لێپرسینەوە و سزایەکی دەستووری نییە و کورسییەکەی لەدەست نادات، ئەندام دەتوانێت فراکسیۆنەکەی بگۆڕێت یان ببێتە سەربەخۆ.
شێوازی دادوەری: تەنها دەنگدەر لە هەڵبژاردنی داهاتوودا دەتوانێت لە رێگەی سندووقی دەنگدانەوە سزای بدات.
قوتابخانەی دووەم: مۆدێلی پاراستنی متمانەی دەنگدەر (هیندستان، پاکستان، بەنگلادیش، ئەفریقای باشوور)
پێناسەی پێگە: پەرلەمانتار وەک بریکار و نوێنەری ئەو حزبە هەژمار دەکرێت کە هاووڵاتی لەسەر بنەمای بەرنامەکەی دەنگی پێداوە.
بنەمای دەستووری: پابەندبوون بە ئیرادەی دەنگدەر، گۆڕینی سەنگەر بە ناپاکی بەرامبەر متمانەی دەنگدەر و ساختەکاری بەرامبەر ئیرادەی گشتی دادەنرێت.
سزای یاسایی: یاساکان زۆر توندن، پەرلەمانتاری سەنگەرگوازراو دەستبەجێ کورسییەکەی لێ دەسەندرێتەوە و لە وەرگرتنی پۆستی گشتی و دەوڵەتی بێبەش دەکرێت.
شێوازی دادوەری: دەستوور و سەرۆکایەتیی پەرلەمان راستەوخۆ دەستوەردان دەکەن و رێوشوێنی سزادان دەگرنەبەر بۆ پاراستنی هاوسەنگیی پەرلەمان.
پێنجەم: دەرئەنجام و مەترسییەکان
دیاردەی سەنگەرگواستنەوە بناغەی نوێنەرایەتی لاواز دەکات، ئۆپۆزسیۆنی کارا لەناو دەبات، و پەرلەمان لە دەزگایەکی چاودێرییەوە دەگۆڕێت بۆ ناوەندێکی ساتوسەودای کاتی. گرتنەبەری چوارچێوەیەکی یاسایی هاوشێوەی مۆدێلی هیندستان، کە تێیدا لەدەستدانی کورسی و بێبەشبوون لە پۆستی دەوڵەتی لەخۆبگرێت، رێگایەکی سەرەکییە بۆ رێگریکردن لە بازرگانیکردن بە دەنگی هاووڵاتیان و گێڕانەوەی متمانە بۆ پرۆسەی دیموکراسی.
سەرچاوە یاسایی و ئەکادیمییەکان
The Constitution of India: خشتەی دەیەم (Tenth Schedule) و ماددەکانی 75 و 102.
Representation of the People Act, 1951: ماددەی 8 سەبارەت بە مەرجەکانی بێبەشبوون لە مافی خۆکاندیدکردن.
Prevention of Corruption Act, 1988: ماددەی 7 و هەموارەکانی ساڵی 2018.
بڕیاری دادگای باڵای هیندستان (2024): دۆسیەی Sita Soren v. Union of India سەبارەت بە هەڵگرتنی پارێزبەندی لە کەیسی بەرتیلدا.
Grundgesetz (یاسای بنەڕەتیی ئەڵمانیا): ماددەی 38 سەبارەت بە پێگە و سەربەخۆییی پەرلەمانتار.
Norton, Philip (2005): Parliament in British Politics, Palgrave Macmillan.
Constitution of South Africa: خشتەی 6A سەبارەت بە دۆخی ئەندامێتی لە ئەنجومەنی نیشتمانیدا.