لە هۆڵێکی وانەوتنەوەی زانکۆی سەلاحەدین لە هەولێر، گەنجانی کورد خەریکی فێربوونی زمانی چینین. هەزاران کیلۆمەتر دوورتر، لە پەکین، گەنجانی چینی دەستیان بە فێربوونی زمانی کوردی کردووە.
ئەم دوو دیمەنە تەنها ئاڵوگۆڕێکی زانستی نین، بەڵکو پرسیارێکی گەورە دەخەنە روو: بۆچی چین، کە یەکێکە لە زلهێزە ئابوورییەکانی جیهان، سەرمایە لە فێربوونی زمانی گەلێک دەکات کە دەوڵەتی سەربەخۆی نییە؟
زمانی کوردی لە چ پێگەیەکی جیهانیدایە؟
زمانی کوردی یەکێکە لە زمانەکانی خێزانی هیندۆئەورووپی و سەر بە لقی باکووری رۆژئاوای زمانە ئێرانییەکانە.
کوردی دیالێکتێکی عەرەبی یان فارسی نییە، بەڵکو زمانێکە بە مێژوو، ئەدەبیات، رێزمان و تایبەتمەندییە زمانییەکانی خۆیەوە.
بەپێی توێژینەوە زمانەوانییەکان، نزیکەی 30 ملیۆن کەس بە شێوە جیاوازەکانی کوردی دەدوێن، بەڵام ژمارەی وردی قسەکەران جێی جیاوازییە، چونکە پێناسەی زاراوەکان و ئامارە فەرمییەکان یەکسان نین.
کوردی لە چەند زاراوەیەکی سەرەکی پێکهاتووە، لەوانە سۆرانی، کرمانجی و کوردیی باشوور. هەورامی و زازاکیش لە رووی زمانەوانییەوە پەیوەندییەکی نزیکیان بە کوردییەوە هەیە، بەڵام لەسەر پۆلێنکردنیان جیاوازیی بۆچوون هەیە.
ئەم جۆراوجۆرییە دەوڵەمەندییەکی زمانییە، بەڵام نەبوونی ستانداردێکی هاوبەش لە نووسیندا و جیاوازیی ئەلفوبێی لاتینی و عەرەبیی دەستکاریکراو، هەندێک کێشە بۆ گەشەی ئەکادیمی و تەکنەلۆژی دروست دەکات.
زمانێکی فەرمی لە عێراق، بەڵام بە مافی جیاواز لە پارچەکانی دیکەدا
لە ساڵی 2005ەوە، بەپێی ماددەی چوارەمی دەستووری عێراق، کوردی لەگەڵ عەرەبیدا یەکێکە لە دوو زمانی فەرمیی وڵات.
لە هەرێمی کوردستان، کوردی زمانی سەرەکیی خوێندن، راگەیاندن و بەڕێوەبردنی دامەزراوەکانە.
بەڵام لە باکووری کوردستان، لە تورکیا، خوێندن بە زمانی دایک لە سیستەمی گشتیی پەروەردەدا هێشتا سنووردارە. وانەی هەڵبژاردەیی کوردی هەیە، بەڵام بەردەستبوونی مامۆستا و دەرفەتی خوێندن کێشەی هەیە.
لە رۆژهەڵاتی کوردستان، لە ئێران، فارسی زمانی فەرمییە و بەکارهێنانی کوردی لە پەروەردەدا سنوورداریی یاسایی و کردەیی هەیە.
لە رۆژئاوای کوردستانیش، حکومەتی سووریا لە کانوونی دووەمی 2026دا کوردیی وەک زمانێکی نیشتمانی ناسی و رێگەی بە خوێندنی دا، بەڵام ئەمە هێشتا بە مانای یەکسانبوونی پێگەی کوردی لەگەڵ عەرەبی، وەک زمانی فەرمی و زمانی تەواوی خوێندن، نییە.
کەواتە کوردی لە رووی ژمارەی قسەکەرانەوە زمانێکی بچووک نییە، بەڵام لە رووی مافە زمانەوانییەکان و گەشەی زانستییەوە، لە هەموو ناوچەکاندا هەمان پێگەی نییە.
چین بۆچی بەشی کوردی کردەوە؟
لە ساڵی 2026دا، زانکۆی زمانە بیانییەکانی پەکین (BFSU) یەکەم بەرنامەی ئەکادیمیی بەکالۆریۆسی زمانی کوردی لە چین دەست پێکرد.
بەپێی پلانی خوێندن، خوێندکاران سێ ساڵ سۆرانی و لە ساڵی چوارەمدا کرمانجی دەخوێنن.
لە راگەیەندراوی 24ی تشرینی یەکەمدا، زانکۆی سەلاحەدین ئاشکرای کرد کە 11 خوێندکاری چینی لە یەکەمین قۆناغی بەرنامەکەدا تۆمار کراون.
هەروەها دوو زانکۆکە رێککەوتوون کە مامۆستای کوردی بۆ چین بنێردرێت، کتێبی کوردی بۆ کتێبخانەی زانکۆکە دابین بکرێت و خوێندکارانی چینی بۆ مەشقی زمان سەردانی هەرێمی کوردستان بکەن.
بەڵام بۆچی پەکین ئەم هەنگاوەی ناوە؟
هۆکاری یەکەم، بەرژەوەندیی ئابوورییە. چین یەکێکە لە گەورەترین کڕیارانی نەوتی عێراق، و هەرێمی کوردستانیش بازاڕێکی گرنگە بۆ کۆمپانیا چینییەکان لە بوارەکانی وزە، تەکنەلۆژیا و بیناسازیدا.
هۆکاری دووەم، تێگەیشتنی سیاسییە. کوردەکان لە چەند وڵاتێکی ستراتیژیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین، و فێربوونی زمانی کوردی دەتوانێت توانای چین بۆ لێکۆڵینەوە، وەرگێڕان و پەیوەندیکردن لەگەڵ دامەزراوە و کۆمەڵگە کوردییەکان زیاد بکات.
هۆکاری سێیەم، هێزی نەرمە. چین بە زمان، زانکۆ، زەمالەی خوێندن و ئاڵوگۆڕی کەلتووری دەتوانێت پەیوەندیی درێژخایەن لەگەڵ نەوەی نوێی کوردستان دروست بکات.
لە بەڵگە فەرمییەکانی زانکۆکەی پەکیندا، خوێندنی کوردی بە بەشێک لە ئامادەکردنی پسپۆڕانی زمان و ناوچەناسی و ئاڵوگۆڕی کەلتووری، لە چوارچێوەی دەستپێشخەریی “پشتێنە و رێگە”دا، ناسێنراوە.
دەرفەتێکی نوێ یان ئاگادارکردنەوەیەک بۆ کوردستان؟
کردنەوەی بەشی زمانی کوردی لە چین دەرفەتێکە بۆ ناساندنی ئەدەبیات، مێژوو و کەلتووری کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
بەڵام لە هەمان کاتدا پرسیارێکی گرنگ بۆ دامەزراوە ئەکادیمییەکانی کوردستان دروست دەکات:
ئایا کوردستان خۆی بە ئەندازەی پێویست سەرمایە لە توێژینەوەی زمانی کوردی، فەرهەنگی زانستی، وەرگێڕان و تەکنەلۆژیای زماندا دەکات؟
لە سەردەمی زیرەکی دەستکرددا، پێگەی زمان تەنها بە ژمارەی قسەکەران ناپێورێت، بەڵکو بەوەش دەپێورێت کە چەند کتێبی زانستی، کۆرپەسی دیجیتاڵی، سیستەمی وەرگێڕان و ئامرازی دەنگناسیی بۆ بەردەستە.
کوردی لەم بوارانەدا هەنگاوی بەرەوپێشی ناوە، بەڵام بەراورد بە زمانە گەورەکانی جیهان، هێشتا زمانێکی کەمسەرچاوەی تەکنەلۆژییە.
پێش ماڵئاوایی
چین بە فێربوونی کوردی تەنها زمانێکی نوێ ناخاتە سەر بەرنامەی خوێندنی زانکۆکانی، بەڵکو پەیوەندییەکی نوێ لەگەڵ کۆمەڵگە، مێژوو و بازاڕێکی ستراتیژیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست دەکات.
بۆ کوردستانیش، ئەمە دەرفەتێکە بۆ گواستنەوەی زمانی کوردی لە سنووری ناوخۆییەوە بۆ ناوەندە زانستییەکانی جیهان.
بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئەگەر چین بۆ تێگەیشتن لە کوردستان سەرمایە لە فێربوونی زمانی کوردی دەکات، خودی کوردستان چەندە سەرمایە لە داهاتووی زمانی خۆیدا دەکات؟
ئەمە ئەو پرسیارەیە کە پێگەی داهاتووی کوردی، نەک تەنها لە سیاسەتدا، بەڵکو لە زانست و تەکنەلۆژیاشدا، دیاری دەکات.
سەرچاوەکان
- زانکۆی سەلاحەدین، 24ی تشرینی یەکەمی 2026، راگەیاندنی رێککەوتنی ئەکادیمی لەگەڵ زانکۆی زمانە بیانییەکانی پەکین.
- Beijing Foreign Studies University، 10ی ئەیلوولی 2026، راگەیاندنی بەرنامەی زمانی کوردی و پەیوەندییەکانی بە ئاڵوگۆڕی کەلتووری.
- زانکۆی بامبێرگ، Geoffrey Haig، توێژینەوەی «The Iranian Languages of Northern Iraq»، 2018.
- دەستووری عێراق، 2005، ماددەی چوارەم، پێگەی فەرمیی زمانی کوردی.
- Reuters، 4ی کانوونی یەکەمی 2024، سنووردارییەکانی خوێندنی زمانی کوردی لە تورکیا.
- ئاژانسی سانا، 16ی کانوونی دووەم و 28ی ئابی 2026، بڕیارەکانی زمانی کوردی لە سووریا.
- SOMO، 27ی تشرینی دووەمی 2025، هاوبەشیی نەوتیی عێراق و چین.
- Ahmadi et al.، 2024، توێژینەوەی «Language and Speech Technology for Central Kurdish Varieties».