عێراق دوای زیاتر لە دوو دەیە بەسەر رووخانی رژێمی سەدام حوسێندا، هێشتا رووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبێتەوە: ئایا عێراق تەنها لە رووی یاساییەوە دەوڵەتێکی سەربەخۆیە، یان بە کردەوەش خاوەنی بڕیاری سیاسی، ئەمنی و ئابووریی خۆیەتی؟
سەروەری چییە: ئاڵا و سنوور یان دەسەڵاتی بڕیاردان؟
یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکانی کتێبەکە پەیوەندی بە پێناسەی سەروەرییەوە هەیە.
لە یاسای نێودەوڵەتیدا، سەروەری بە مانای مافی دەوڵەت دێت بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری خۆی بەبێ دەستتێوەردانی نایاسایی دەرەکی. بەڵام لە رووی کردەییەوە، سەروەری پەیوەندی بە توانای دەوڵەتیشەوە هەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەو مافە.
عێراق وەک ئەندامێکی نەتەوە یەکگرتووەکان، خاوەنی کەسایەتیی یاسایی و سنووری نێودەوڵەتیی دیاریکراوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا ئەمە بەسە بۆ ئەوەی دەوڵەت بتوانێت بە سەربەخۆیی بڕیار بدات؟
لەم روانگەیەوە، کتێبەکە جیاوازیی نێوان سەروەریی یاسایی و سەروەریی راستەقینە دەخاتەڕوو.
ساڵی 2003، گۆڕانکارییەک کە دەوڵەتی لاواز کرد
دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی 2003دا، عێراق چووە قۆناغێکی نوێی سیاسییەوە.
دامەزراندنی دامەزراوە نوێیەکان، پێکهێنانی سیستەمێکی سیاسیی فرەحزبی و نووسینی دەستووری 2005، هەنگاوی گرنگ بوون بۆ گواستنەوەی دەسەڵات.
بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە لە ژینگەیەکدا روویان دا کە هێزە بیانییەکان ئامادەیی سەربازییان تێدا هەبوو، دامەزراوەکانی دەوڵەت لاواز بوون و ململانێی ناوخۆیی لە گەشەدا بوو.
لە روانگەی بەشێک لە بەشداربووانی کتێبەکەوە، ئەو قۆناغە بناغەی کێشەیەکی درێژخایەنی دانا: دەوڵەت بە فەرمی دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتی بڕیاردان بە تەواوی لە ناو دامەزراوەکانی خۆیدا کۆ نەبووەوە.
سەرۆکوەزیرانی عێراق چییان لەبارەی سەروەرییەوە وتووە؟
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی کتێبەکە، کۆکردنەوەی روانگە و ئەزموونی پێنج سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراقە: ئەیاد عەلاوی، ئیبراهیم جەعفەری، نووری مالیکی، حەیدەر عەبادی و عادل عەبدولمەهدی.
هەر یەکێک لەم بەرپرسانە لە قۆناغێکی جیاوازدا حکومەتی بەڕێوە بردووە، قۆناغگەلێک کە عێراق تێیاندا رووبەڕووی توندوتیژی، هەڕەشەی تیرۆر، ناکۆکیی سیاسی، ململانێی نێودەوڵەتی و قەیرانی ئەمنی بووەتەوە.
گرنگیی ئەم بەشە لەوەدایە کە پێناسەی سەروەری تەنها لە روانگەی توێژەرانەوە باس ناکرێت، بەڵکو ئەزموونی ئەوانەش دەخرێتەڕوو کە بەرپرسیارێتیی بڕیاری دەوڵەتیان لە ئەستۆ بووە.
لە هەڵسەنگاندنی ئەم ئەزموونانەدا، پرسیاری جیاوازیی نێوان وتاری سیاسی و توانای جێبەجێکردنی بڕیار دێتە پێشەوە.
ئەمریکا، ئێران و تورکیا، ململانێ لەسەر بڕیاری عێراق
یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی قەیرانی سەروەریی عێراق، پەیوەندی بە کاریگەریی هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکانەوە هەیە.
ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا، هەژموونی سیاسی و ئەمنیی ئێران، و ئۆپەراسیۆن و ئامادەیی سەربازیی تورکیا لە خاکی عێراقدا، هەر یەکەیان لە روانگەی سەروەریی نیشتمانییەوە پرسیاری جیاواز دروست دەکەن.
لەم چوارچێوەیەدا، قەیرانی سەروەری تەنها بە مانای هاتنەناوەوەی سوپایەکی بیانی نییە، بەڵکو لە کاریگەریی دەرەکی لەسەر پێکهێنانی حکومەت، سیاسەتی دەرەوە، بڕیارە ئەمنییەکان و هاوسەنگیی هێزە ناوخۆییەکانیشدا دەردەکەوێت.
بەشێک لە بەشداربووان جەخت لەسەر پێویستیی هاوسەنگی لە پەیوەندییە دەرەکییەکاندا و لە پێشخستنی بەرژەوەندیی نیشتمانی دەکەنەوە.
سەروەریی ناوخ: کێ خاوەنی چەک و دەسەڵاتە؟
لە پاڵ هەڕەشە دەرەکییەکاندا، کێشەی سەروەریی ناوخۆی عێراقیش گرنگییەکی تایبەتی هەیە.
دەوڵەتێک کە نەتوانێت هێزە چەکدارەکان بخاتە ژێر یەک دەسەڵاتی یاساییەوە، رووبەڕووی پرسیاری توانای جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دەبێتەوە.
بوونی گرووپی چەکداری جۆراوجۆر، پەیوەندییان بە هێزە سیاسییەکانەوە و کاریگەرییان لەسەر پرۆسەی سیاسی، بەشێکن لەو کێشانەی لە هەڵسەنگاندنی سەروەریی عێراقدا گرنگن.
لە هەمان کاتدا، ناکۆکی لەسەر رۆڵی هێزە ئەمنییەکان و پەیوەندییان بە حکومەتەوە، دەتوانێت بڕیارە ئەمنییەکان ئاڵۆزتر بکات.
بۆیە سەروەری تەنها پاراستنی سنوورەکان نییە، بەڵکو پەیوەندی بە جێبەجێکردنی یەکسانی یاسا لە ناوخۆی وڵاتیشەوە هەیە.
دەستوور، پشکپشکێنە و دابەشبوونی دەسەڵات
دەستووری عێراقی 2005 بنەمایەکی یاسایی بۆ سیستەمی فیدڕاڵی و دابەشکردنی دەسەڵات دانا.
بەڵام چۆنیەتی جێبەجێکردنی هەندێک ماددەی دەستوور، پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و هەرێمی کوردستان، و کێشەکانی دابەشکردنی دەسەڵات، بەشێکن لەو پرسیارانەی لە گفتوگۆکانی سەروەریدا دەوروژێنرێن.
لە هەڵسەنگاندنەکانی بەشداربوواندا، سیستەمی پشکپشکێنەی سیاسیش جێی گفتوگۆیە، بەتایبەتی لەو رووەوە کە ئایا دابەشکردنی پۆستەکان بەپێی پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان توانای دەوڵەت بەهێز دەکات یان نا.
هەندێک لە رەخنەگران پێیان وایە چارەسەری ئەم کێشانە پێویستی بە پێداچوونەوەی دەستووری و ڕێککەوتنی نیشتمانی هەیە.
هەرێمی کوردستان، نەوت و سنووری دەسەڵات
لە پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێردا، کێشەکانی دەسەڵاتی فیدڕاڵی، داهاتی نەوت، دەسەڵاتەکانی هەرێم و جێبەجێکردنی ماددەکانی دەستوور، پەیوەندیی راستەوخۆیان بە پرسی سەروەرییەوە هەیە.
ناکۆکییەکانی نەوت تەنها کێشەی داهات نین، بەڵکو ئەم پرسیارەش دەوروژێنن کە کێ مافی بڕیاردانی لەسەر سەرچاوە سروشتییەکان هەیە، و دەسەڵاتە فیدڕاڵی و هەرێمییەکان چۆن دەبێت رێک بخرێن.
لە روانگەی فیدڕاڵیزمەوە، ئەم بابەتە پێویستی بە رێککەوتنی دەستووری، یاسایی و دامەزراوەیی هەیە، چونکە هەر ناکۆکییەکی درێژخایەن دەتوانێت کار بکاتە سەر توانای دەوڵەت و متمانەی نێوان دامەزراوەکان.
خۆپیشاندانەکانی تشرین، سەروەریی گەل لە کوێیە؟
پرسی سەروەری تەنها پەیوەندی بە حکومەتەوە نییە، بەڵکو سەروەریی هاووڵاتیان و مافی بەشدارییان لە بڕیارداندا دەگرێتەوە.
خۆپیشاندانەکانی تشرینی یەکەمی 2019 لە عێراق، کە داوای چاکسازیی سیاسی، کار، خزمەتگوزاری و رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵییان دەکرد، پرسیاری نوێیان لەسەر پەیوەندیی دەوڵەت و هاووڵاتی هێنایە ئاراوە.
ئەگەر دەوڵەت خاوەنی دەسەڵاتی بڕیاردان بێت، بەڵام نەتوانێت ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیان بپارێزێت، ئەوا سەروەرییەکەی لە رووی کۆمەڵایەتییەوە دەکەوێتە قەیرانەوە.
ئەم روانگەیە سەروەری لە چوارچێوەیەکی تەنها ئەمنی و سەربازی دەردەهێنێت و دەیخاتە ناو پرسەکانی دادپەروەری، هاووڵاتیبوون و متمانەی گشتییەوە.
چۆن سەروەریی عێراق بەهێز دەکرێتەوە؟
لە کۆی گفتوگۆ و هەڵسەنگاندنەکانی کتێبەکەدا، چەند بابەتێک دەبنە ناوەندی چارەسەر: پێداچوونەوە بە سیستەمی سیاسیدا، بەهێزکردنی دامەزراوە دەستوورییەکان، سنووردارکردنی دەستتێوەردانی دەرەکی، ڕێکخستنی پەیوەندییە فیدڕاڵییەکان، و داڕشتنی سیاسەتێکی دەرەوە کە بەرژەوەندیی نیشتمانی بکاتە بنەما.
لە هەمان کاتدا، سەروەریی ئابووری، توانای خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی سامانی گشتی، بەشێکی گرنگن لە توانای دەوڵەت.
هیچ یەکێک لەم بابەتانە بە تەنها چارەسەری هەموو کێشەکان نییە، بەڵکو هەموویان پێویستیان بە ڕێککەوتن و دامەزراوەی کارا هەیە.
کۆتایی، سەروەری بە وتار ناپارێزرێت
کتێبی “أزمة العراق سيادياً” پرسیارێکی بنەڕەتی لە ئەزموونی سیاسیی عێراقدا دەخاتەڕوو: بۆچی دەوڵەتێک کە هەموو نیشانە یاساییەکانی سەربەخۆیی هەیە، هێشتا لە بڕیاردانی سەربەخۆدا کێشەی هەیە؟
ئەوەی لە کۆی بابەتەکەدا دەردەکەوێت، جیاوازیی نێوان سەروەری وەک مافێکی یاسایی و سەروەری وەک توانایەکی راستەقینەی حکومڕانییە.
سەروەری تەنها ئەوە نییە کە ئاڵای وڵاتێک لە بەردەم بینای نەتەوە یەکگرتووەکان بشەکێتەوە، بەڵکو ئەوەیە کە بڕیارەکانی دەوڵەت لەسەر بنەمای یاسا، بەرژەوەندیی هاووڵاتیان و ئیرادەی دامەزراوەکانی خۆی بدرێن.
1. المصدر الرئيسي:
بحر العلوم، إبراهيم محمد. (2021). أزمة العراق سيادياً: أول وثيقة تناقش مفهوم السيادة الوطنية في فكر وتجربة رؤساء العراق ونخبه السياسية والأكاديمية (2004–2020). إعداد وتقديم: الدكتور إبراهيم محمد بحر العلوم. مؤسسة العلمين للنشر ودار العارف للمطبوعات، العراق.
2. مصادر ودراسات تناولت الكتاب:
شعبان، عبد الحسين. (2021). «أزمة العراق سيادياً». موقع الحوار المتمدن، العدد 6800، 27 كانون الثاني/يناير 2021.
الحلفي، جاسم. (2021). «كتاب السيادة». جريدة طريق الشعب، 11 شباط/فبراير 2021.
فياض، عامر حسن. (2021). «السيادة سؤال ثابت وأجوبة متغيرة». جريدة طريق الشعب، 9 آذار/مارس 2021.
3. مصادر مؤسسية مرتبطة بالمشروع:
ملتقى بحر العلوم للحوار ومعهد العلمين للدراسات العليا. (2021). المناقشات العلمية والندوات المتعلقة بمشروع «أزمة العراق سيادياً».