16ی ئۆکتۆبەری 2017 وەک یەکێک لە تاریکترین و کاریگەرترین وەرچەرخانەکانی مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد دادەنرێت. ئەو رۆژە تەنها پاشەکشەیەکی سەربازی نەبوو لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان، بەڵکو گورزێکی کوشندە بوو لە خەونی چەندین ساڵەی سەربەخۆیی، کە لە چەند کاتژمێرێکدا نیوەی خاکی ژێر دەسەڵاتی هەرێم و داهاتە نەوتییەکانی لێ سەندرایەوە، و قووڵترین کەلێنی سیاسی و دەروونی لە نێوماڵی کورددا بەجێهێشت.
زیانە سەرەکییەکان بەسەر چەند کایەیەکی سەرەکیدا دابەش دەبن:
زیانە جوگرافی و سەربازییەکان
لەدەستدانی 51٪ی خاکی ژێر دەسەڵاتی هەرێم:
هێزی پێشمەرگە لە کەرکووک، دوزخورماتوو، خانەقین، جەلەولا، شنگال، مەخموور، زوممار، دەشتی نەینەوا و بەشێکی زۆری سنووری پارێزگای دیالە و نەینەوا کشانەوە. بەمەش سنوری دەسەڵاتی هەرێم گەڕایەوە بۆ پێش ساڵی 2014 (کاتی هێرشی داعش) و تەنانەت لە هەندێک شوێن بۆ هێڵی سەوزی پێش 2003.
زیانی گیانی و سەربازی:
لە کاتی رووبەڕووبوونەوە سەرەتاییەکان و دواتریش لە پردێ و مەحموودییە و سحێلا، دەیان پێشمەرگە شەهید و بریندار بوون، هاوکات بڕێکی زۆر لە بارەگا، چەک و کەرەستەی سەربازی و بیناکانی هێزە ئەمنییەکانی هەرێم دەستیان بەسەردا گیرا یان جێهێڵدران.
زیانە ئابووری و داراییەکان
لەدەستدانی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک:
هەرێمی کوردستان پێش 16ی ئۆکتۆبەر کۆنترۆڵی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکی دەکرد (بەتایبەت هاڤانا و بای حەسەن) و رۆژانە زیاتر لە 250 بۆ 300 هەزار بەرمیل نەوتی لەو کێڵگانەوە بە بۆریی هەرێم هەناردەی بەندەری جەیهانی تورکیا دەکرد. لەدەستدانی ئەو کێڵگانە داهاتی نەوتی هەرێمی بە رێژەی زیاتر لە 50٪ کەمکردەوە و قەیرانێکی دارایی و مووچەی درێژخایەنی دروستکرد.
دابەزاندنی بەشەبودجەی هەرێم لە بەغدا:
حەیدەر عەبادی لە پرۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2018دا پشکی 17٪ی مێژوویی هەرێمی هەڵوەشاندەوە و بۆ نزیکەی 12.67٪ دابەزی.
گەمارۆی ئاسمانی و داخستنی سنوورەکان:
حکومەتی فیدراڵی گەشتە نێودەوڵەتییەکانی فڕۆکەخانەکانی هەولێر و سلێمانی بۆ ماوەی نزیکەی 6 مانگ راگرت، ئەمەش زیانی دەیان ملیۆن دۆلاری بە کەرتی گەشتیاری، بازرگانی و هێڵە ئاسمانییەکان گەیاند.
زیانە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکان
ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ:
بەپێی راپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوە مرۆییەکان، لە ماوەی چەند رۆژێکدا دەیان هەزار هاووڵاتیی کورد لە کەرکووک، خورماتوو، خانەقین و شنگال ماڵوحاڵی خۆیان جێهێشت و بەرەو شارەکانی هەولێر و سلێمانی ئاوارە بوون.
کەیسی خورماتوو:
لە قەزای خورماتوو گرژییەکی توندی نەتەوەیی و مەزهەبی دروست بوو؛ دەیان ماڵ و دووکانی هاووڵاتییانی کورد سووتێنران، تاڵان کران یان بە تەقەمەنی تەقێنرانەوە.
گەڕانەوەی پرۆسەی تەعریب:
دوای دانانی پارێزگارێکی بەوەکالەت بۆ کەرکووک، پرۆسەی دەرکردنی جووتیارانی کورد لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی سنووری سەرگەڕان و داقووق و گەڕاندنەوەی گرێبەستەکانی سەردەمی بەعس بۆ هێنانی عەرەبی هاوردە دەستی پێکردەوە.
زیانە سیاسی و دیپلۆماسییەکان
لەدەستدانی یەکڕیزیی نێوخۆیی (تۆمەتبارکردنی یەکتر):
رووداوەکان بوونە هۆی قووڵبوونەوەی مێژوویی کەلێنی نێوان پارتی و یەکێتی؛ چەمکی “خیانەتی 16ی ئۆکتۆبەر” لەلایەن پارتییەوە و چەمکی “سەرکێشیی بێبەرنامەی ریفراندۆم” لەلایەن یەکێتییەوە وەک تۆمەت ئاڕاستەی یەکتر کران، کە تا ئێستاش کاریگەرییەکەی بەسەر گوتاری سیاسییەوە ماوە.
دەستلەکارکێشانەوەی مەسعود بارزانی:
لە ئەنجامی شکست و پاشەکشەکاندا، مەسعود بارزانی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێمی دابەشکرد و لە پۆستی سەرۆکایەتیی هەرێم کشایەوە.
گۆشەگیریی دیپلۆماسی:
هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکان (لە سەروویانەوە ئەمریکا) کە پێشتر هۆشدارییان دابوو لە ئەنجامدانی ریفراندۆم، لە کاتی پەلامارەکەدا بێدەنگییان هەڵبژارد و رایانگەیاند “ئەمە کێشەیەکی دەستووریی ناوخۆی عێراقە”، بەمەش هەرێمی کوردستان بۆ ماوەیەک کەوتە گۆشەگیرییەکی دیپلۆماسییەوە.
هەڵپەساردنی ماددەی 140:
بەسەپاندنی دەسەڵاتی سەربازی و ئەمنیی بەغدا بەسەر کەرکووک و ناوچەکانی تردا، پرۆسەی دەستووریی ماددەی 140 بۆ ساڵانێکی درێژ پەکخرا و لە دەستی هەرێم دەرهێنرا.
ئەگەر کەرکووک و ناوچەکوردستانییەکانى دەرەوەى ئیدارەى هەرێم قورسترین باجی ئەو رۆژە بووبن، ئەوا گەورەترین زیانی نەبینراو نەمانى متمانە بوو بە یەکتریی، 16ی ئۆکتۆبەر سەلماندی کە دەوڵەت و سەربەخۆیی پێش ئەوەی بە سندوقی دەنگدان یان چەکی پێشمەرگە بێنە دی، پێویستیان بە ناوماڵێکی یەکگرتووە، چونکە مێژووی کورد سەدان جار سەلماندوویەتی: هەموو قەڵایەکی بەهێز، تەنها لە درزەکانی ناوەوەی خۆیەوە دادەڕمێت، نەک پەلامارەکانى دەرەوە.