لەنێوان نەمانی شەرعییەتی پەرلەمان و پێکهێنانی کابینەیەکی نوێدا، دەوڵەت دەکەوێتە قۆناغێکی هەستیاری یاساییەوە کە پێی دەگوترێت «حکوومەتی کاربەڕێکەر». ئەرکی ئەم کابینەیە تەنیا پاراستنی بەردەوامیی دامەزراوە گشتییەکانە، تا هاووڵاتی تووشی بۆشاییی کارگێڕی، ئەمنی و دارایی نەبێت. لە ڕوانگەی دەستوورییەوە، کاربەڕێکردن پردێکی کاتییە بۆ پەڕینەوە، نەک پێگەیەک بۆ بڕیاری چارەنووسساز.
بنەمای دەستووری
ماددەی ٦٤/دووەمی دەستووری عێراق دەڵێت کاتێک پەرلەمان هەڵدەوەشێتەوە، سەرۆکی کۆمار دەبێت لە ماوەی زۆرترین شەست ڕۆژدا بانگهێشتی هەڵبژاردنی گشتی بکات، و ئەنجومەنی وەزیران لەم حاڵەتەدا بە دەستلەکارکێشاوە دادەنرێت و درێژە بە «کاروباری ڕۆژانە» دەدات. دەستوور ڕوونی نەکردووەتەوە کاروباری ڕۆژانە دەگرێتە چی، بۆیە ئەم پرسە بە بڕیاری لێکدانەوەی دادگای فیدراڵیی باڵا یەکلا کراوەتەوە.
یەکەم: ئەو دەسەڵاتانەی لە دەسەڵاتی حکوومەتی کاربەڕێکەردان
دەرکردنی ئەو فەرمان و بڕیارە ڕێکارییانەی کە بۆ ڕاییکردنی کاروباری ڕۆژانەی هاووڵاتییان لە فەرمانگەکاندا پێویستن.
خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینان و دابینکردنی خەرجییە بەردەوامەکان، وەک دەرمان، خۆراک و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.
ڕووبەڕووبوونەوەی کارەساتە سروشتییەکان (وەک لافاو و بوومەلەرزە) یان باری لەناکاوی تەندروستی (وەک بڵاوبوونەوەی پەتا).
پاراستنی ئاسایشی گشتی و سەقامگیری لە کاتی ڕوودانی مەترسییەکی ئەمنیی گەورەدا، چونکە ئەم دۆخانە دوا ناخرێن و نابێت وڵات بەهۆی نەبوونی حکوومەتەوە تووشی پشێوی بێت.

تەواوکردنی ئەو ڕێکارە کارگێڕییانەی کە لە سەردەمی دەسەڵاتی یاساییدا دەستیان پێکراوە و تەنیا جێبەجێکردنیان ماوە، بە مەرجێک پابەندیی نوێی ستراتیژی دروست نەکەن.
دووەم: ئەو دەسەڵاتانەی بۆ حکوومەتی کاربەڕێکەر ڕێگەپێدراو نین
ناتوانێت پڕۆژەیاسای گرنگ و بنەڕەتی، بەتایبەت پڕۆژەیاسای بودجەی گشتی پێشکەش بکات (مەگەر خەرجکردن بە سیستەمی یەک لەسەردوازدەی بودجەی ساڵی پێشوو بێت).
ناتوانێت گرێبەستی گەورەی وەبەرهێنان، گرێبەستی درێژخایەنی نەوت و گاز، یان پەیماننامەی دیپلۆماسی و سەربازی واژۆ بکات؛ چونکە لێکەوتەی ئەم گرێبەستانە بۆ دەیان ساڵ دەمێنێتەوە و دەسەڵاتی حکوومەتەکانی دواتر سنووردار دەکات.
ناتوانێت باج و ڕەسمی نوێ بسەپێنێت، یان گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە نرخی سووتەمەنی، کارەبا یان کەرەستە سەرەکییەکاندا بکات.
ڕێگەپێدراو نییە قەرزی نێودەوڵەتی یان ناوخۆییی نوێ وەربگرێت کە بارگرانیی دارایی بۆ دەوڵەت دروست بکات.
ناتوانێت دەستکاریی پۆستە ستراتیژی و باڵاکان بکات (وەک وەزیر، باڵیۆز، سەرۆکی دەستە سەربەخۆکان، یان فەرماندە باڵاکانی سوپا).
هەڵوەشاندنەوە یان دروستکردنی وەزارەت و فەرمانگەی گشتیی نوێ بۆی قەدەغەیە.
بڕیارەکانی دادگای فیدراڵیی باڵا
بڕیاری ژمارە ۱۲۱/فیدراڵی/۲۰۲۲ (١٥ی ئایاری ٢٠٢٢): دادگا ماددەی ٦٤/دووەمی لێکدایەوە و ڕایگەیاند حکوومەتی کاربەڕێکەر حکوومەتێکە کە لە حکوومەتێکی ئاسایی بە دەسەڵاتی تەواوەوە دەگۆڕێت بۆ حکوومەتێکی سنووردار. ئەمەش لە دوو حاڵەتدا ڕوودەدات: کاتێک متمانە لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران دەکشێندرێتەوە، یان کاتێک پەرلەمان هەڵدەوەشێتەوە. لە هەردووکیاندا کاروباری ڕۆژانە بریتییە لەو بڕیار و ڕێکارانەی کە کارکردنی ڕێکوپێکی دامەزراوە گشتییەکان و بەردەوامیی خزمەتگوزارییەکان دەپارێزن.
بڕیاری ژمارە ۲۱۳/فیدراڵی/۲۰۲۵ (١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥): ئەم بڕیارە ماددەی ٥٦ی دەستووری لێکدایەوە. بەپێی ئەو باسانەی لەسەری بڵاوکراونەتەوە، دادگا دیاری کردووە کە ماوەی پەرلەمان بە ئەنجامدانی هەڵبژاردن (ڕۆژی دەنگدان) کۆتایی دێت، و لەو ساتەوە کابینە لە دەسەڵاتی تەواوەوە دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتی سنووردار لە بەڕێوەبردنی کاروباری ڕۆژانەدا. واتە حکوومەت پێش ئەوەی کابینەی نوێ پێک بێت و بەبێ چاوەدێریی پەرلەمان، ناتوانێت بڕیاری سیاسی و ئابووریی گەورە بدات.
ئەگەر حکوومەت لەم سنوورە تێپەڕێت چی ڕوودەدات؟
دادگای باڵای فیدراڵی یان دادگای کارگێڕی مافی ئەوەیان هەیە هەر بڕیار، گرێبەست یان ڕێنماییەک کە لە سنووری «کاربەڕێکردنی ڕۆژانە» دەرچووبێت، بە نادەستووری و بەتاڵ هەژمار بکەن و کاری پێ نەکەن.
هەر لایەنێکی زیانلێکەوتوو، پەرلەمانتار یان ڕێکخراوێک دەتوانێت لە ڕێگەی تانەدانەوە داوای هەڵوەشاندنەوەی ئەو بڕیارانە بکات. دادگای فیدراڵیی عێراقیش لە بڕیارەکانی پێشوویدا چەندین جار جەختی لەم سنووردارکردنە کردووەتەوە.
حکوومەتی کاربەڕێکەر پاسەوانی کاتیی دامەزراوەکانە، نەک خاوەنی بڕیاری دەوڵەت. تێپەڕاندنی سنووری کارە ڕۆژانەکان بۆ بڕیاری ستراتیژی سەرپێچییەکی ئاشکرای دەستوورە، و لە ڕوانگەی یاساییەوە هەر بڕیارێکی لەو شێوەیە پێشوەختە بەتاڵ و بێبەهایە.