
میکانیزمەکانی پاشەکشێ، سازش و هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوە سیاسییەکانی دەوڵەمەندان لە ئەزموونی جیهانیدا
چوارچێوەی تیۆری
لە فەلسەفە و کۆمەڵناسیی سیاسیدا، ئۆپۆزسیۆنی سیاسی وەک هێزێکی ڕاگر یان گوشار بۆ گۆڕانکاری و بەرقەرارکردنی دادپەروەری سەیر دەکرێت. بەڵام کاتێک سەرمایەداران، بازرگانان یان کەسایەتییە ئۆلیگارشەکان دێنە پێشەوە و ڕابەرایەتیی ئۆپۆزسیۆن دەگرنە دەست، مانای سیاسی و ئامانجی کۆتاییی جووڵانەوەکە دەگۆڕێت. بەپێی تیۆرییەکانی زانستی سیاسی، بەتایبەت لە چەمکی «کڕینەوە و هەڵلووشین» (Co-optation) و «پیشەسازیی بەرگریکردن لە سامان» (Income Defense Industry)، سەرمایە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە بەرەی شۆڕشگێڕی یان ئۆپۆزسیۆنی ڕادیکاڵدا بمێنێتەوە، چونکە لۆژیکی بنەڕەتیی سەرمایە لەسەر قازانج، پاراستنی موڵک و سەقامگیری بنیات نراوە نەک لەسەر تێکشکاندنی سیستم.
هۆکار و میکانیزمەکانی تەسلیمبوون و سازش
سەرمایە وەک بارمتەی دەوڵەت: سەرمایەی تاgroupەکەسی لە ناو سنوورێکی جوگرافیدایە کە دەوڵەت باڵادەستە بەسەریدا. حکومەت دەتوانێت لە ڕێگەی دەزگای باج، دادگا، بلۆککردنی هەژمارە بانکییەکان، هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە حکومییەکان و گوشاری ئەمنییەوە، ئابووریی کەسیی سەرکردەکە بخاتە لێواری مایەپووچبوون. لە ساتەوەختی دووڕیانی نێوان لەدەستدانی سامان یان سازش لەگەڵ دەسەڵات، سەرمایەداران هەمیشە پاراستنی سامانەکەیان هەڵدەبژێرن.
بەکارهێنانی جەماوەر وەک کارتی گوشار: زۆرجار سەرمایەداران بزووتنەوەی ئۆپۆزسیۆن و ناڕەزایەتیی شەقام بۆ گۆڕانکاریی بنەڕەتی دروست ناکەن، بەڵکو وەک ئامرازێکی دانوستان بەکاری دەهێنن. کاتێک دەسەڵات ئامادە دەبێت پشکی زیاتریان لە بازاڕ، ئیمتیازی گومرگی یان پۆستی وزاری پێ بدات، گرێبەستە نهێنییەکە ئەنجام دەدرێت و بزووتنەوەکە هەڵدەوەشێنرێتەوە.
پەرتەوازەیی بەهۆی کەسایەتیکردنی حیزب: ئەو پارت و قەوارانەی دەوڵەمەندەکان دایاندەمەزرێنن، هاوشێوەی کۆمپانیا بەڕێوەدەبرێن نەک دامەزراوەی دیموکراتی. هەموو بڕیارەکان لە دەوری سەرمایە و میدیای یەک کەس دەسوڕێنەوە. کاتێک سەرکردە دەوڵەمەندەکە لەگەڵ دەسەڵات سازش دەکات یان دەست لە کار دەکێشێتەوە، تەواوی بزووتنەوەکە دەڕووخێت چونکە خاوەنی فکری دامەزراوەیی و کادیری سەربەخۆ نییە.
ستراتیژیی دووفاقەی دەسەڵات: دەسەڵاتداران بۆ سەرکوتکردنی شەقام توندوتیژی و هێزی ئەمنی بەکاردەهێنن، بەڵام بۆ سەرکردە سەرمایەدارەکە دەرگای گفتوگۆ و ئاشتبوونەوە و هاوبەشیی ئابووری دەکەنەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانی سەرکردایەتی لە جەماوەرەکەی.
ئەزموونە مێژوویی و جیهانییەکان
١. ئۆلیگارشەکانی ڕووسیا (قۆناغی بۆریس یەڵتسین و پوتین)
لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، ئۆلیگارشەکانی وەک بۆریس بێرێزۆڤسکی و ڤلادیمێر گوسینسکی میدیای زەبەلاح و سەرمایەی زۆریان لە کەرتی نەوت و گاز هەبوو. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠ کاتێک ڕووبەڕووی کرێملین بوونەوە و بوونە ئۆپۆزسیۆنی توند، کرێملین سزای قورسی دارایی و هەڵمەتی پشکنینی پۆلیسی بەسەردا سەپاندن. زۆرینەیان لە پێناوی ڕزگارکردنی سەرمایەکانیاندا سازشیان کرد؛ کەناڵە تەلەفزیۆنییەکانیان ڕادەستی دەوڵەت کرد یان هەڵهاتن و دۆسیەی ئۆپۆزسیۆنیان بە تەواوی داخست.
٢. پێتڕۆ پۆرۆشینکۆ لە ئۆکراینا
پۆرۆشینکۆ، بازرگانی ناسراو بە «پاشای شۆکۆلاتە»، لە هەناوی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی ٢٠١٤ خۆی وەک نوێنەری ئۆپۆزسیۆن و دژە گەندەڵی خستەڕوو. بەڵام دوای وەرگرتنی دەسەڵات، لەبری گۆڕانکاریی ڕیشەیی، تۆڕی بەرژەوەندییە دارایییەکانی خۆی و ئۆلیگارشەکانی تری پاراست. لە ئەنجامدا وزەی جەماوەری لەناوچوو و لە هەڵبژاردنی ٢٠١٩ لەلایەن هاووڵاتییانەوە بە توندی سزا درا.
٣. تایلاند: تاکسین شیناواترا و حیزبی فۆ تای
تاکسین شیناواترا، ملیاردێری پەیوەندییەکان، بزووتنەوەیەکی جەماوەریی بەهێزی بە ناوی «سوورپۆشەکان» دروست کرد کە ساڵانێکی زۆر وەک ئۆپۆزسیۆن دژی کودەتای سەربازی و پاشایەتی دەجەنگان. بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٣، لە بەرامبەر لێخۆشبوونی شاهانە و گەڕانەوەی بۆ وڵات و پاراستنی سامانەکەی، حیزبەکەی سازشێکی گەورەی لەگەڵ سوپا کرد و پشتی لە هێزە ڕادیکاڵ و گەنجەکانی ئۆپۆزسیۆن کرد.
دەرئەنجام
ئەزموونی مێژوویی دەریدەخات کە هەر جووڵانەوەیەکی ئۆپۆزسیۆن کە لەسەر بنەمای گیرفان و پارەی سەرمایەداران بنیات بنرێت، توانای گەیشتن بە گۆڕانکاریی ڕاستەقینەی نییە. لە یەکەم تاقیکردنەوەی چارەنووسسازدا، دەوڵەمەندەکان حسابی قازانج و زیانی بانکی لەپێش ماف و داواکارییەکانی شەقام دادەنێن. ئۆپۆزسیۆنی بەردەوام و کاریگەر تەنیا ئەو جووڵانەوە جەماوەرییانەن کە لەسەر هۆشیاریی کۆمەڵایەتی، ڕێکخستنی دیموکراتی و سەرچاوەی داراییی بەکۆمەڵ و شەفاف پشتبەستوون.
سەرچاوە زانستی و مێژووییەکان
Winters, Jeffrey A. (2011): Oligarchy. Cambridge University Press.
توێژینەوەیەکی قووڵە لەسەر چۆنیەتی پاراستنی سەروەت و سامان لەلایەن دەوڵەمەندەکان و سازشکردنیان لەگەڵ سیستمە سیاسییەکان.
Dawisha, Karen (2014): Putin’s Kleptocracy: Who Owns Russia?. Simon & Schuster.
شیکردنەوەی وردی بەڵگەنامەییە لەسەر چۆنیەتی ملکەچپێکردن و کۆنترۆڵکردنی سەرمایەدارانی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن دەسەڵاتی دەوڵەتەوە.
Dobson, William J. (2012): The Dictator’s Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy. Anchor Books.
باس لە شێوازە مۆدێرنەکانی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان دەکات لە کڕینەوەی نەیارەکان و بەکارهێنانی ئامرازی دارایی لە دژیان.
Piketty, Thomas (2014): Capital in the Twenty-First Century. Harvard University Press.
لێکۆڵینەوەیەکی کلاسیکییە لەسەر نایەکسانی و خەستبوونەوەی سامان و کاریگەرییە نەرێنییەکانی لەسەر دیموکراسی.
Carnegie Endowment for International Peace:
ڕاپۆرتە زنجیرەییەکان لەسەر سەرمایەداریی دەستەگەر