
دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی و هاوپەیمانی ئەردۆغان، بەڵگەنامەیەکی ٥٠ خاڵیی لەسەر پرۆسەی “تورکیای بێ تیرۆر” بڵاو کردەوە. زۆربەی خاڵەکان باسی چەکداماڵین، هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەکان، یەکێتیی دەوڵەت و نەتەوەپەرستیی تورکی دەکەن، بەڵام وشەی “کورد” یەک جاریش تێیدا نەهاتووە و هیچ بەرنامەیەکی دیاریکراو بۆ مافەکانی گەلی کورد لە باکووری کوردستان تێدا نییە.
پێشینە
باخچەلی بەڵگەنامەکەی لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا، لە ژێر ناونیشانی “تورکیای بێ تیرۆر لە ٥٠ خاڵدا” بڵاو کردەوە، و جەختی کردەوە کە ئامانج لەناوبردنی تەواوی تیرۆرە و هیچ سازش یان مامەڵەیەک لە ئارادا نییە. بەڵگەنامەکە لە ڕووی فەرمییەوە لێدوانی سەرۆکی پارتێکە، نەک بڕیاری حکومەت، بەڵام چونکە باخچەلی ئەندازیاری پرۆسەکەیە، ئەو چوارچێوەیە ڕوون دەکاتەوە کە ئەنقەرە دەیەوێت پرۆسەکە تێیدا بمێنێتەوە.
ناوەڕۆک
بەڵگەنامەکە تەوقەکردنی باخچەلی لەگەڵ پەرلەمانتارانی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، بانگەوازەکەی ٢٢ی هەمان مانگ، ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥ و ڕادەستکردنی چەکی گرووپێک لە چەکدارانی لە ١١ی تەمموزی ٢٠٢٥ وەک قۆناغەکانی پرۆسەکە دەژمێرێت.
خاڵەکانی دیکە داوای وازهێنانی ڕێکخراوە چەکدارەکان لە چەک و دەرکردنی توندوتیژی لە ژیانی سیاسی دەکەن. جەخت لەسەر “نەتەوەپەرستیی تورکی” و “ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەش” دەکەنەوە، و هەر سازشێک ڕەت دەکەنەوە کە دەست لە یەکپارچەیی خاک و پێکهاتەی دەستووری بدات. هەروەها لە ڕەهەندی هەرێمیدا باسی بەهێزکردنی هەژموونی تورکیا و “سەقامگیرکردنی عێراق و سووریا” دەکەن.
ئەوەی تێدا نییە
وشەکانی “کورد”، “زمانی کوردی”، “زمانی دایک” و ناوی ئۆجەلان لە دەقە ڕەسەنەکەدا نەهاتوون. نزیکترین ئاماژە بە پرسی نەتەوەیی ڕستەیەکە کە هەوڵەکانی دابەشکردنی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای ئایین، مەزهەب و ڕەگەزی نەتەوەیی ڕەت دەکاتەوە.
ئەم پرسانە هیچ ئاماژەیەکیان پێ نەکراوە: دانپێدانانی دەستووری بە ناسنامەی کورد، خوێندن بە زمانی کوردی، دەسەڵاتی خۆجێیی، چارەنووسی قەیوومەکان، بەندکراوانی سیاسی و دۆخی ئۆجەلان.
خاڵە یاساییەکان
خاڵی ٣٤ دەڵێت مافە بنەڕەتییەکان و ئازادییەکان پێویستە لەگەڵ سەروەریی یاسا و ڕێکخستنی دەستووری پارێزراو بن، و خاڵی ٣٥ ئاماژە بە یاسای “بەهێزکردنی هاوپشتیی نیشتمانی و تێکەڵبوونی کۆمەڵایەتی” دەکات. لایەنگرانی پرۆسەکە ئەمانە وەک بەڵگە دەهێننەوە بۆ ئەوەی مافەکان لە ڕێگەی یاساوە چارەسەر دەکرێن، بەڵام هەموو ئەم خاڵانە گشتین و باسی “هاووڵاتیان” دەکەن، نەک گەلێکی دیاریکراو.
شیکاری
بەڵگەنامەکە پرسەکە وەک “کێشەی تیرۆر” پێناسە دەکات، نەک وەک پرسێکی نەتەوەیی، و ئەمە هەمان ڕوانگەی چەند دەیەی دەوڵەتی تورکیایە. هاوسەنگیش لە نێوان ئەرکەکاندا نییە: هەموو ئەو هەنگاوانەی کراون لەلایەن پارتی کرێکارانی کوردستانەوە بوون، بەڵام هیچ ئەرکێکی دیاریکراو بۆ دەوڵەت دانەنراوە. ناساندنی نەتەوەپەرستیی تورکی وەک “ئامرازی یەکخستن” ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەنقەرە چارەسەر لە تواندنەوە لە ناو ناسنامەی تورکیدا دەبینێت، نەک لە فرەیی ناسنامە. باسکردنی عێراق و سووریاش لە بەڵگەنامەیەکی ناوخۆییدا نیشانی دەدات کە پرۆسەکە بە سیاسەتی هەرێمیی ئەنقەرەوە بەستراوەتەوە.
تا کاتی ئامادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە، پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان و لایەنە کوردییەکانی دیکە کاردانەوەی فەرمییان لەسەر بەڵگەنامەکە نەبووە.