
تیمێکی نێودەوڵەتی لە توێژەران، بە سەرپەرشتی زانایانی زانکۆی دبلن لە ئێرلەندا، توانیان ترشی ناوەکی (DNA)ی ڤایرۆسێکی کوشندەی مێژوویی لەناو لاپەڕەکانی دەستنووسێکی مێژووییدا بدۆزنەوە کە تەمەنی نزیکەی هەزار ساڵە. ئەم دۆزینەوە زانستییە دەرگایەکی نوێ بۆ لێکۆڵینەوە لە نەخۆشییە کۆنەکان و مێژووی بڵاوبوونەوەیان دەکاتەوە.
وردەکاریی دۆزینەوەکە و دەستنووسە پشکنراوەکان
توێژەران ماددە بۆماوەییەکەی ئەم ڤایرۆسەیان کە ناسراوە بە ڤایرۆسی ئاوڵەی مەڕ (Sheeppox virus)، لەناو دەستنووسی بەناوبانگی “ئینجیلی یۆرک” (York Gospels) دۆزیوەتەوە. دەرکەوتووە کە ماددە بۆماوەییەکەی ڤایرۆسەکە توانیویەتی بە درێژایی ئەو هەموو سەدەیە بە جێگیری بمێنێتەوە.
جگە لە ئینجیلی یۆرک، تیمەکە بە بەکارهێنانی تەکنیکی پێشکەوتووی دەرهێنانی دی ئێن ئەی کۆن، پشکنینیان بۆ چەندین پەڕەی مێژوویی دیکەش کردووە کە لە پێستی ئاژەڵ دروستکراون، لەوانە:
فەرهەنگی کۆربۆس (Corpus Glossary) کە لە زانکۆی کامبریج پارێزراوە.
چەندین بەڵگەنامەی مێژوویی دیکە لە بەریتانیا و ئەوروپا
ئەم توێژینەوەیە لە گۆڤاری زانستیی بەناوبانگی “ساینس ئەدڤانسز” (Science Advances) بڵاوکراوەتەوە و یەکەمین بەڵگەی بۆماوەیی پێشکەش دەکات لەسەر بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەڕ لەناو مێگەلەکانی ئەوروپادا زۆر پێش سەردەمی نوێ.
چۆن ڤایرۆسەکە لەناو دەستنووسەکاندا ماوەتەوە؟
گرنگیی ئەم دۆزینەوەیە لەوەدایە کە پەڕەکانی ئەو دەستنووسانە لە پێستی مەڕ، بزن و مانگا دروستکراون. کاتێک لە سەدەکانی ڕابردوودا پێستی ئاژەڵە تووشبووەکان بۆ دروستکردنی پەڕەی کتێب بەکارهێنراون، پێستەکە شوێنەوارە بایۆلۆژییەکانی خۆی و ئەو ڤایرۆسانەشی تێدا بووە بۆ ماوەی چەندین سەدە پاراستووە.
خاڵێکی سەرسوڕهێنەر لە توێژینەوەکەدا ئەوە بووە کە ئاسەواری ڤایرۆسەکە لەناو ئەو پەڕانەشدا دۆزراوەتەوە کە لە پێستی گوێرەکە و بزن دروستکراون، سەرەڕای ئەوەی نەخۆشییەکە بە تایبەتی بە مەڕەوە ناسراوە. ئەمەش پرسیاری نوێی لای زانایان دروستکردووە سەبارەت بە چۆنیەتی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ ئاژەڵەکانی دیکە.
کۆنترین بەڵگەی مێژوویی (٣٧٠٠ ساڵ پێش ئێستا)
دوای دۆزینەوەی ڤایرۆسەکە لە دەستنووسەکاندا، تیمە نێودەوڵەتییەکە پشکنینیان بۆ ددانی مەڕەکانی سەردەمی برۆنزی کرد و کۆنترین بەڵگەی بۆماوەیی ناسراوی ڤایرۆسەکەیان لە کێڵگەکانی ئۆراسیا دۆزییەوە. کۆکردنەوەی بەڵگەکانی ددان و دەستنووسەکان ئەوەی سەلماند کە:
ڤایرۆسی ئاوڵەی مەڕ زیاتر لە ٣٧٠٠ ساڵە تووشی مەڕوماڵات بووە.
بەراوردە بۆماوەییەکان دەریانخستووە کە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بە درێژایی هەزاران ساڵ بە جێگیری ماوەتەوە.
مەترسی و سوودە زانستییەکانی ئەم توێژینەوەیە
ڤایرۆسی ئاوڵەی مەڕ یەکێکە لە ڤایرۆسە زۆر گواستراوە و کوشندەکان کە بە خێرایی لەناو ئاژەڵەکاندا بڵاودەبێتەوە و دەبێتە هۆی مرداربوونەوەی ژمارەیەکی زۆریان (بەتایبەت بەرخە بچووکەکان)، هەروەها زیانێکی گەورە بە بەرهەمهێنانی گۆشت، شیر و خوری دەگەیەنێت. تەنانەت تا ئەمڕۆش ئەم ڤایرۆسە هەڕەشەیە بۆ سەر سامانی ئاژەڵ و دوایین بڵاوبوونەوەشی لە وڵاتی یۆنان تۆمارکراوە کە زیانی ئابووریی گەورەی لێکەوتەوە.
توێژەران هیواخوازن کە شیکردنەوەی جینۆمە کۆنەکان یارمەتیدەر بێت بۆ تێگەیشتن لە گەشەسەندنی هۆکارەکانی نەخۆشی، چۆنیەتی بڵاوبوونەوەیان، و دواجار پەرەپێدانی ڕێگەچارە و پێکوتەی کاریگەرتر بۆ بەرەنگاربوونەوەیان لە سەردەمی ئێستادا.